Dersim Isyani olarak anilan olaylar, su anki adiyla Tunceli ili'nde (Dersim) 1937 yilinda merkezi hükümetle Dersim asiretleri arasindaki anlasmazliklar sonucu yasanan olaylarin genel adidir. Dersim'de mutlak devlet hakimiyetini saglamak için Türk Silahli Kuvvetleri tarafindan düzenlenen harekât ise Dersim Harekâti'dir.

ARKA PLAN

Osmanli Dönemi'nden beri isyanlarin yasandigi Dersim, cumhuriyet'in ilk yillarindan itibaren devletin gücünü tesis etmede sorunlu bir bölge olarak görülür.

Bu durum karsisinda 2510 sayili 13 Haziran 1934 tarihli Iskân Kanunu ile "Türk olmayan vatandaslarin, Türklügün yogun oldugu yerlere iskâni" mümkün hale getirildi.

25 Aralik 1935 tarihinde de 2884 sayili Tunceli Vilayeti'nin Idaresi Hakkinda Kanun çikarildi ve 4 Ocak 1936 tarihinde Dersim Vilayeti'nin adi Tunceli Vilayeti oldu.

Isyanin hemen öncesinde ise 6 Haziran 1936 tarihinde tarihî Dersim Bölgesini (Tunceli, Elazig ve Bingöl) kapsayan ve merkezi Elazig'da bulunan Dördüncü Umumi Müffetislik kuruldu ve Umumi müfettislige Korgeneral Abdullah Alpdogan atandi.

Korgeneral Alpdogan, mahkeme kararlarini imzalamaya, düzeni ve güvenligi saglamak açisindan gerekli gördügü durumlarda ilde yasayan kisileri ve aileleri, il sinirlari içinde bir yerden bir baska yere göndermeye ve il sinirlari içinde oturmalarini yasaklamaya da yetkiliydi.

Bölgede güvenligi saglamak maksadiyla yeni karakollar insaa edilmeye baslandi. Bu durum ise bölge insaninda huzursuzluga neden oldu.

ISYANIN BASLAMASI

Eski Disisleri Bakanlarindan Ihsan Sabri Çaglayangil'in anlatimina göre, (20 Mart) 1937 yilinda Atatürk Singeç Köprüsü'nün açilisini yapmak üzere Dersim'e gelecekti.

Bu köprünün bir ucunda güvenligi saglamak amaciyla bir askeri karakol bulunuyordu. Ismail Hakki adli bir tegmen'in komutasindaki karakola isyancilar tarafindan saldiri düzenlendi. Karakol yakildi ve 33 askerin tümü öldürüldü.

27 Mart 1937 tarihinde Tunceli-Erzincan yolundaki bir köprü Haydaran ve Demanan asiretleri tarafindan yakildi.

Bu durum üzerine Korg. Alpdogan'in düzenledigi ilk harekât basarisizlikla sonuçlandi. Asiretler ise bunun verdigi moralle tamamen silahlandi. Bu yüzden isyani bastirmak iyice zorlasti.

Alpdogan yanina aldigi 50.000 asker ile bölgeye gitti fakat daglari bir türlü asamadi. Bunun sonucunda bir hava saldirisi gerektigine karar verdi.

Gerekli onayi alinca Atatürk'ün evlatligi Sabiha Gökçen'i davet etti. Sabiha Gökçen de kabul edip Hava Kuvvetleri'nden 3 uçak filosu ile havadan saldiri gerçeklestirdi.

Isyancilarin saklandiklari en büyük yer olan Las mevkiini yerle bir etti.

SEYIT RIZA VE 5 KISI ASILDI

10-12 Eyül 1937 tarihleri arasinda Seyit Riza baris görüsmesi için Erzincan Vilayet konagina geldi ve o arada tutuklandi.

Ertesi gün, Elazig'da bulunan Umumi Müfettislige nakledildi ve 15 - 18 Kasim 1937 tarihleri arasinda Seyit Riza ve Halvori gözeleri'nde toplanti yapan 6 kisi idam edildi.

Seyit Riza'nin 18 Kasim'da idam edilirken son sözleri “Evladi Kerbelayik! (Kerbela evlatlariyiz) Bîhatayik! (Hatamiz yoktur) Ayiptir, zulümdür, cinayettir!" oldu.

Çok sayida asiret üyesi degisik hapis cezalarina çarptirildi.

17 Kasim 1937 tarihinde Mustafa Kemal Diyarbakir'dan Elâzig'a geldi ve Tunceli'nin Pertek kazasina geçerek Murat Nehri üzerindeki Singeç Köprüsü'nün açilis törenine katildi.

Ancak olaylar durulmadi ve 1938'de Kureysan asireti intikam için diger asiretleri silahlanmaya davet etti.

Dönemin basbakani Celal Bayar Dersimli isyancilara karsi saldiriyi onayladi ve 2 Ocak - 7 Agustos 938 tarihlerinde Ikinci Tunceli Harekâti gerçeklestirildi.

10-17 Agustos 1938 tarihinde de Üçüncü Tunceli Harekâti düzenlendi.

6 Eylül'de baslayan temizleme operasyonlari da 17 gün boyunca devam etti.

Harekât sonucunda çoluk çocuk, genç yasli, kadin erkek ayrimi yapilmadan 13.bin ile 40 bin arasinda sivil öldürüldü.

2 bin 248 hane, 11 bin 818 kisi baska yerlere sürgün edildi. Sürgün edilen aileler arasinda bugün CHP genel baskani olan Kemal Kiliçdaroglu'nun ailese de bulunuyordu.

ZEHIRLI GAZ KULLANILDI IDDIASI

Harekat sirasinda zehirli gazlarla katliam yapildigi yönünde haber yapan Köroglu adli bir gazete hemen kapatildi.

Hava Kuvvetleri eski komutanlarindan Org. Muhsin Batur, Dersim üzerinde yaklasik iki ay görev yapti, ancak hatiralarinda okurlarindan özür dileyerek hayatinin o bölümünü yazmayacagini açikladi.

CHP milletvekili Hüseyin Aygün de konuyla ilgili en kapsamli bir arastirma olarak nitelendirilen 'Dersim 1938 ve Zorunlu Iskân' adli kitabinda, isyanin açikça kiskirtilarak çikarildigini,

Cumhuriyet dönemi ayaklanmalari içerisinde sivillere yönelik eziyetin ve kiyimin en siddetlisine Dersimlilerin ugradigini,

ardindan da isyancilarla beraber aileleri ve hatta isyana istirak etmeyenlerin de eziyete ve kiyima maruz kaldigini,

binlerce sivil vatandasin öldürülmüs ve kalan on binlercesinin de sürgün edilmis oldugunu söylüyor.

10-12 Eyül 1937 tarihleri arasinda Seyit Riza baris görüsmesi için Erzincan Vilayet konagina geldi ve o arada tutuklandi.

Ertesi gün, Elazig'da bulunan Umumi Müfettislige nakledildi ve 15 - 18 Kasim 1937 tarihleri arasinda Seyit Riza ve Halvori gözeleri'nde toplanti yapan 6 kisi idam edildi.

Çok sayida ayaklanmaci degisik hapis cezalarina çarptirildi.

Asilan kisiler sunlardir:

Seyit Riza
Resik Hüseyin (Seyit Riza'nin ogullarindan, 16 yasinda)
Seyit Hüseyin (Kureysan-Seyhan asiret reisi)
Findik Aga (Yusfanli Kamer Aga'nin oglu)
Hasan Aga (Demenan asiret reisi Cebrail Aga'nin oglu)
Hasan (Kureysanlardan Ulkiye'nin oglu)
Ali Aga (Mirza Ali'nin oglu)