Dersim katliamiyla ilgili 'Atatürk'ün haberi vardi-yoktu' tartismalari zirve yaparken Radikal Gazetesi'nden Abdullah Kiliç ve Ayça Ömer konuyla ilgili bir yazi dizisi baslatti. Olaylarin gerçeklestigi dönemde Dersim'e 4 devlet adaminin gidip, operasyonlari yerinden takip ederken; Atatürk, Inönü, Celal Bayar ve Fevzi Çakmak'in bölgedeki ziyaretlerine iliskin bilgi ve belgeler için Genelkurmay arsivlerinin açilmasi gerekiyor..

DEVLETIN ZIRVESI DERSIM'DE

Dersim'de Atatürk, Inönü, Celal Bayar ve Fevzi Çakmak'in rolünü ortaya koyan çok sayida bilgi ve belge var. Gerçeklerin tam olarak ögrenilmesi için Genelkurmay arsivleri de açilmali.

Baslarken...
Alevi ve Zaza/Kürt nüfusu barindiran, sarp bir cografyaya sahip Dersim, tarihi boyunca 'devlete kapali' bir yapi olarak bilindi. Etnik ve dini yapisiyla hep 'farklilik' gösteren, çok sayida asiret ve oymaktan olusan Dersim'de Ermeniler de yasiyordu.

Dersim'e Cumhuriyet'ten önce, Osmanli döneminde de harekâtlar düzenlendi. 1907, 1908, 1909, 1916, 1926, 1930, 1931, 1935, 1937 ve 1938'de büyük çapli 10 askeri harekat yapilan Dersim'de bu askeri harekâtlar sonucunda kaç insanin öldügü, kaçinin baska bölgelere sürüldügü, kaç kisinin yaralandigi henüz tam bilinmiyor. Ancak bilinen bir gerçek var: Asileri bastirmak için yapilan operasyonlarda gühahsiz halk katledildi. Son harekâtla ilgili tartismalar bugün yeniden alevlenirken, Radikal, bazi tarihi belge ve bilgileri gün isigina çikardi. Dizimize fotograf ve belge vererek katkida bulanan Hasan Saltik'a tesekkür ederiz.

1938'deki bombardimanda subay olarak görev yapan Orgeneral Muhsin Batur, ölmeden önce yazdigi kitapta Dersim günlerini söyle anlatir:
"...Elazig'in biraz uzaginda Harput'un eteklerinde çadirli ordugâh kurduk ve bir müddet sonra ilk durak Pertek olmak üzere harekete geçtik ve iki ayi askin bir süre özel görev yaptik. Okuyucularimizdan özür diliyor ve yasantimin bu bölümünü anlatmaktan kaçiniyorum..." Iste her sey Batur'un söylemekten kaçindigi, dilini isirdigi anilarinda gizliydi. 1938'de Dersim'de ne oldugunu tam olarak ögrenmek ancak Genelkurmay Baskanligi'nin arsivlerinin arastirmacilara açilmasina bagli. Genelkurmay Arsivleri'nde Dersim ile ilgili çok sayida belge ve fotograf var. Yine Dersim harekâtiyla ilgili savas uçaklarinin bombardiman yaptigi sirada çekilmis görüntülerin oldugu biliniyor. Genelkurmay'in elindeki bilgi, belge ve görüntülerin sansürsüz olarak en azindan arastirmacilara açilmasi Dersim ile çesitli spekülasyonlari ve iddialari minimize edecektir. Nedense Genelkurmay, bugüne kadar Dersim tartismalarinin hep disinda kaldi. Basin bu olayla ilgili o dönemde sansüre tabi tutuluyor, haberler kontrollü sekilde halka ulasiyordu.

Yine Türk Tarih Kurumu'nun arsivlerinde de Dersim ile ilgili fotograflar mevcut. Onlar da nedense bunu kamuoyuyla paylasmaya pek yanasmiyor.
TBMM bu konuda en seffaf kurum. Dersim ile ilgili zabitlari, görüsmeleri, alinan kararlari TBMM arsivlerinde bulmak mümkün... Biz bu yazi dizisinde yine devlet kurumlarindan çikmis çok sayida belge ve fotografi kullanacagiz. Bunlarin bir kismini resmi yollarla aldik, bir kismini da özel koleksiyonculardan temin ettik. Yani hiçbiri 'gizli' ya da ulasilamaz degil. Bunlara ulasmak için sadece biraz gayret yeterli.

Atatürk: Haydutlar bertaraf edildi

Dersim ile ilgili en çok tartisilan ve bugüne kadar pek kimsenin söylemeye cesaret edemedigi konularin basinda "Atatürk'ün ve Ismet Inönü'nün harekâttan haberi var miydi?" sorusu geliyor. Eldeki belge ve bilgilere göre her ikisinin de askeri operasyonlardan haberi vardi. Ikisinin de yapilan her operasyonda emri ve imzasi bulunuyordu.TBMM'teki tutanaklara ve Meclis konusmalarinin zabitlarina bakildiginda bu net görülüyor. Yine Basbakanlik Arsivleri'ndeki 'kararnamelerde' de hem Atatürk'ün hem de Inönü'nün imzalari mevcut.

1935, 1936 ve 1937'de Dersim'e yapilan operasyonlarin altindaki imzalar Atatürk ve Inönü'ye ait. Haziran basinda baslanan ve operasyonlarin en agiri ve sonuncusu olan 1938 Dersim Harekâti'ndaki 'kararname'de de Atatürk'ün imzasi var. 9.6.1938 tarihini tasiyan 8993 sayili kararnamede "Bir aydan fazla devam edecegi tahmin edilen Tunceli harekâtinin muharebe ve müsademeleri istilzam edecek mahiyet ve ehemniyette oldugu" belirtiliyor ve "881 sayili kanunun 1'inci maddesine göre onandigi" yaziliyor. Cumhurbaskani olarakAtatürk'ün imzaladigi kararnamede Basbakan olarak Celal Bayar imzasi bulunuyor.
9.6.1938 tarihini tasiyan Atatürk imzali baska bir kararnamede de kara, hava ve jandarmanin Tunceli'ye yapacagi harekâtin 'sefer mahiyetinde mühim bir harekat' oldugu yazili. Atatürk'ün Dersim'den degisik yillarda baska illere göç ettirilen ve ettirilecek yerliler ile ilgili kararnamelerde de imzasi mevcut.

Bravo ve alkislar Celal Bayar'a!

Yine TBMM Arsivleri'nde bulunan önemli bir belge ise 1 Kasim 1938 tarihini tasiyor. Hasta oldugu için TBMM'nin açilis törenine katilamayan Atatürk'ün bu konusmasini Basbakan Celal Bayar milletvekillerine okuyor. Söze "ReisimizAtatürk'ten aldigim emir üzerine bu seneye ait nutuklarini okuyorum" diyerek baslayan Bayar'in okudugu metinde Dersim ile ilgili kisimlar söyle: "Uzun yillardan beri devam eden ve zaman zaman had safhaya ulasan Tunçeli'ndeki toplu sekavet hadiseleri muayyen bir program dahilindeki çalismalarin neticesi olarak kisa bir zamanda bertaraf edilmis o mintikada bu gibi vakalar bir daha tekerrür etmemek üzere tarihe devrolunmustur. (Bravo ve alkis sesleri)"
Dersim ile ilgili imzasi bulunan diger bir devlet adami da Inönü'den sonra Basbakan olan Bayar. Bölgeyle ilgili geçmis yillarda bir de islah raporu bulunan Bayar'in son harekat olan 1938'de Basbakan olarak imzasi var. Yine hemen her operasyonun askeri ayagini Genelkurmay Baskani olarak Maresal Fevzi Çakmak'in yürüttügünü biliyoruz.
Basbakan Ismet Inönü'nün 18 Eylül 1937'de Dersim harekatiyla ilgili TBMM'de yaptigi, çogu zaman da alkislarla ve bravo sesleriyle kesilen konusma metni elimizdeki belgelerin en önemlilerinden biri:

Inönü: Bütün engeller ortadan kaldirildi

"Simdi size, Tunceli'ndeki vaziyetin bugünkü halini arzetmek isterim. Cumhuriyet'in imar ve islah programina muhalefet eden, nüfuslari az olmakla beraber, alti asirettir. Bugün bu alti asiretin ne kadar adami varsa, bunlar reisleriyle beraber faaliyet imkanindan tamamen mahrum birakilmistir.
Cumhuriyet ordusu, ve zabitasi, bu hadise esnasinda yaptigi takiplerde, hurafe olarak zihinlerde yerlesen ne kadar uçurum halinde dere ve ne kadar çikilmaz dag varsa, hepsini Ankarasokaklari gibi bastan basa geçmislerdir. Kanun götüren ordu, jandarma neferlerinin, ayak basmadigi yer, inmedigi dere ve çikmadigi tepe yoktur. Cumhuriyetin islahat ve imar programina muhalefet eden bütün engeller ortadan kaldirilmis ve program bir an fasila vermeksizin ilerletilmektedir.
Uzun süren ve Cumhuriyet kanunlarini behemehal yürütmek için gösterilen azim, siddet karsisinda bile zayiatin binnetice hafif olmasina dikkatinizi celbetmek isterim. Silahlar çok müessir ve silahlari kullanmak için hiçbir tereddüt olmadigi halde isyan edenlere karsi silah kullanan ordu heyetleri ve Cumhuriyet jandarmasi bir hayati kurtarmak ve korumak için son derecede sefkatle hareket etmistir. Isyana istirak eden asiret reislerinin hepsi mahkemeye verilmislerdir. Umumi, tabii olan adliye mahkemesine verilmislerdir. Cumhuriyet idaresinin kuvvetli oldugu kadar sefkatli ve adaletli oldugunu göstermek itibariyle Tunceli hadisesi en son ve en mukni, bir misal olmustur."