Dersim’de bogaza zincir kafaya kursun

1938 Dersim katliamina iliskin ortaya çikan, belgeler, kanli harekata katilan askerlerin nasil bir ruh hali içinde oldugunu gözler önüne seriyor. Iskence fotograflari tebrik karti olmus!

Osman Turan’in haberiBuna göre, magaralarda ‘imha’ edilen her Dersimli, askerler için büyük bir övünç kaynagi haline gelmis. Bogazindan zincirlenmis Dersimlilerin fotograflari, bölgedeki komutanlarin tebrik kartlarina dönüsmüsDersim’de yasanan katliama dair ortaya çikan her yeni belge, katliam görevini gerçeklestiren askerlerin nasil bir ruh haline büründüklerini ortaya koyuyor. 1938'de harekât bölgesinden tugay ve alay komutanliklarina gönderilen bir posta karti üzerinde, ‘asiretlerin tamaminin imha edildigi’ yaziyor.

 

“Son kalan Demenan asiretinden” aralarinda “Asiret Reisi Hüseyin ve Hasan Gev’in oldugu” bilgisi tasiyan posta kartinda su ifadelere yer veriliyor: “1938 Tunceli harekâtinda alayimizin imha ettigi asiretlerin sonuncusu olan (Demenan) Asiret Reisleri ve Avenesi sigindiklari magaradan çikarildiktan sonra…”KATLIAM DERSIM HATIRASI OLMUSSadece sürgün ya da ölüm degil… Dersim’de öldürülen her Dersimli, operasyona katilan askerler için ‘hatira’ amaçli da kullanilmis. Dersim’den Türkiye’nin çesitli illerine gönderilen kartlarda tugay, alay ve bölük komutanlarinin birbirilerini tebrik eden mesajlari dikkat çekiyor. 1937 tarihli bir kartta “Alayimizin imha ettigi asiretlerin sonuncusu olan Deneman asiret reisleri ve annesi sigindiklari magaradan çikarildiktan sonra” ibaresi yer alirken,

21 Temmuz 1938 tarihli bir baska kartta “Persembe günü magaradan çikarilan haydutlar öldürülmüstür” denilerek 18 Temmuz’da taranan Dersimlilerin magara önündeki cansiz bedenlerinin görüntülerine yer veriliyor.ASKER IÇIN ‘EV YAKMA KLAVUZU’Belgeler, Dersim’de bilinçli bir katliaminin yürütüldügünü gözler önüne seriyor. 1938'in bahar aylarina gelindiginde yapilacak harekât için her seyi düsünen hükümet, resmi belgelere göre Elâzig’da faaliyet gösteren Turan Matbaasi’nda ‘kundaklama bilgisi’ içeren bir de el kitapçigi da bastirmis. Köy baskinlarinin, ev yakmalarin nasil yapilacagini anlatan kitapçiklar, bölgeye sevk edilen tüm subaylara dagitilmis. Bu kitapçiklarda, ‘temizlenen’ evlerin, magaralarin, nasil yakilmasi gerektigi, atesin hangi yönlerden tutusacagi, rüzgâr ve ates arasindaki iliski ayrintilariyla açiklaniyor.Öldürmekle övündülerIçisleri Bakani Sükrü Kaya’nin 1931'deki raporunda “Tamamen temizleyelim” dedigi Dersim’de, Ismet Inönü’nün 1935'teki 4 asamali raporu sonrasi dügmeye basildi. Bölgenin silahtan arindirilmasi, yollarin ve karakollarin yapilmasi sonrasi baslayan harekatta, birkaç yüz kisilik eskiya çetesinin eylemleri yüzünden olayla ilgisi olmayan Dersimliler de ya sürgün edildi ya da ‘kiliçtan geçirildi’. Katliam sirasinda çekilen fotograflar, askerlere ‘övünç kaynagi’ olarak hatira kaldi.

 

Magaralardan boynuna zincir vurularak çikarilan Dersimliler ya süngülendi ya da kafalarina tek kursun sikilmak suretiyle öldürüldü.Nüfus 50 bin kisi eksikDersim katliaminda kaç kisinin öldügü ya da sürgüne gönderildigi tartisildi durdu. Resmi raporlar 10 bin, tarihçiler 30 binden bahsetti. Ancak Türkiye’de yapilan ilk bilimsel çalisma, 1935 – 1945 yillari arasindaki iki nüfus sayimi arasinda Dersimli 50 bin kisinin yok oldugunu ilk kez ispatliyor. Dersim’le ilgili 1937 tarihli Dördüncü Umum Müfettislik Raporu’na göre olaylarda 13 bin 160 kisi öldü, 11 bin 818 kisi sürgün edildi. Ancak Türkiye’de ilk kez Dersim sürecinde yasanan nüfus hareketlerini inceleyen arastirmaya göre bu rakam en az 40 bin. “Genel Nüfus Sayimi Verilerine Göre Dersim’de Kayip Nüfus” baslikli arastirmaya göre 1927 Nüfus sayiminda 87 bin olan Dersin nüfusu, 1935'te 107 bine çikiyor. 1938 Dersim harekatindan sonra 1945'te yapilan nüfus sayiminda ise nüfus yeniden 90 bine düsüyor. O dönemde gerçeklesen nüfus artis hizi düsünüldügünde Dersim nüfusunun en az 140 bin seviyesinde olmasi gerektiginden hareket eden bilimsel arastirmaya göre, bölgede en az 50 bin kisi kayip.NÜFUS DENGESI BOZULMUS’Dersim 38' bir toplum üzerinde o denli siddetli bir etki yaratmisti ki, harekât sonrasi baslayan zorunlu göç 7 – 8 yil boyunca dengelerin de degismesine neden olmus. O dönemde adi Devlet Istatistik Enstitüsü (DIE) olan Türkiye Istatistik Kurumu (TÜIK) rakamlarina göre, 1935 – 1945 yillari arasinda Tunceli’de nüfus 17 bin kisi azaldi. “Dersim’de Kayip Nüfus” adli kitabin yazari Sükrü Aslan’a göre bunun nedeni katliam ve zorunlu göçten baska bir sey degil.

Aslan, Tunceli nüfusunun bu dönemde tam anlamiyla ‘dip’ yaptigini söyleyerek, devletin resmi raporlarda açikladigi rakamlardan çok daha fazlasinin öldürüldügünü belirtiyor.Kiliçdaroglu’nun asireti Saray’aBinlerce insanin sürgün yedigi Dersim’de CHP lideri Kiliçdaroglu’nun dedesinin asireti Kureysanli da Tekirdag’in Saray ilçesine gönderilenlerden… Sürgünde özellikle bati illerindeki köyler tercih edilmis. Her köye bir aile yerlestiriliyor. Trakya ilk adres oluyor. CHP lideri Kemal Kiliçdaroglu’nun isyanci dedesinin Kureysanli Asireti de, Tekirdag’in Saray kazasina gönderiliyor. Trakya’ya sürgüne gönderilen 347 aileden 3 bin 470 kisinin ulasim masraflari devletin kasasindan çikiyor. Botanli Asireti Edirne (Uzunköprü), Koç Usagi Asireti ve Hozat Reisleri Balikesir (Balya), Sadilli Asireti Balikesir (Bandirma), Iksor Asiret Reisleri (Kirklareli), Balabanli Asiret Reisleri Çorlu’ya gönderiliyor.’Çocuklar devsirilecek’Jandarma Genel Komutanligi belgelerinde, Dersimli çocuklarin nasil devsirilecegi detaylariyla anlatiliyor. Yazilan emirlerde kiz ve erkek çocuklarin yatili okullara yerlestirilmesi vurgulaniyor. Bir baska belgede ise küçük çocuklarin ailelerinden alinip yetistirilmesi, daha sonra da Dersimli olmayanlarla evlendirilerek asimile edilmesi gibi maddeler yer aliyor. Raporda, ailelerinden ayri çocuklarin büyüyünce birer ‘Türk yuvasi’ kurmalari suretiyle Türk kültürünün yerlestirilmesi öngörülüyor.Harekata giden süreçDersim sorunu her ne kadar Cumhuriyet tarihi ile iliskilendirilse de baslangici Osmanli’yi da içine aliyor. Sorun ilk kez Osmanli’nin, asiretlerden olusan toprak yapisini daha merkezi hale getirmek istemesiyle ortaya çikiyor.

Bu amaçla Harput Valisi 14 Ekim 1851'de, 4. Ordu Müsiri Zeki Pasa 1899'da, Mutasarrif Arif bey 28 Ekim 1903'te ve Mutasarrif Celal Bey 1906'da olmak üzere toplam 4 ayri rapor yaziliyor.OSMANLI ‘GÜZELLIKLE’ ÇÖZMEK ISTEDIDersim ilk kez, 14 Ekim 1851'de Harput Valisinin Istanbul’a sundugu raporda “Üç dört yüz yildir içlerine hükümetin girmedigi yer” olarak tanimlar. Mutasarrif Celal Bey’in 1906'da kaleme aldigi son rapora kadar sorunu çözmek için ‘vergi affi’, ‘istihdam’ gibi çözümler sunan Osmanli, zorla ve siddetle bastirma yöntemlerini yararli görmeyerek bu yolu asla denemez.ADIM ADIM KATLiAMA VARAN YOLOsmanli’dan sorunu devralan Cumhuriyet rejimi, Dersim’e Osmanli kadar ‘yumusak’ bakmak yerine bölge hakkinda yazilan 8 rapor sonunda ‘planli bir harekâtta’ karar kildi. Mülkiye Müfettisi Hamdi Bey (1926), Tarihçi-Gazeteci Yazar Murat Bardakçi’nin dedesi ve dönemin Diyarbakir Valisi Cemal Bardakçi (1925-1926), Birinci Umum Müfettis Ibrahim Tali Öngöre, Genelkurmay Baskani Fevzi Çakmak, Pülümür harekâtinin bir bölümünü yöneten 3. Firka Kumandani Halis Pasa da ayri ayri olmak üzere (1930) birer rapor hazirladi. Konuyu ’4 asamali çözüm’ plani seklinde ele alan Ismet Inönü ise 1935'te raporunu tamamladi.DERSIM BIR ÇIBANDIR TEMIZLENMELIMülkiye Müfettisi Hamdi Bey’in 1926'da kaleme aldigi rapor; “Dersim Cumhuriyet Hükümeti için bir çibandir. Kesin bir ameliye yapmanin memleketin selameti bakimindan zorunludur” diyordu. Dersim’le ilgili ilk ‘savas’ önerisi ise 1930'da Birinci Umum Müfettis Ibrahim Tali Öngören raporunda yer aldi. Raporda “Dersim isini kökünden halledecek kuvvet ve kudrette bir harekâttan” bahsediliyordu. Dönemin Genelkurmay Baskani Fevzi Çakmak ise köyleri tahrip etmenin uygun olacagini belirtmisti. Yeni Safak

Etiketler : askerler, dersim katliami, iskence