Orhan Turan'in Yenisafak'taki yazi dizisinde yer alan bilgilere göre, Jandarma Genel Komutanligi'nin Dersim Harekât Plani raporunda verilen rakamlar, 1937-1938'deki operasyonun adeta 'savas' niteligine büründügünü gösteriyor. Rapora göre 10 bine yakin askerin katildigi harekatta 1,5 milyon kursun harcanmis..

DAG TAS KURSUN DERSIM

Dersim Harekâti için hazirlanan askeri güçlerle ilgili bilgiler, Dâhiliye Vekâleti Jandarma Umum Kumandanligi III. Sube I. Kisim 55058 Sayili Dersim raporlarinda detayli olarak veriliyor. Harekât planlarinda, operasyonda kullanilan silah ve asker sayisina iliskin dökümler bulunuyor. Verilen rakamlar küçük bir operasyon degil, adeta savas hazirligi izlenimini uyandiriyor. Buna göre Dersim harekâtinda 310 subay, 8 bin 313 muharip asker, 1422 hayvan, 16 at arabasi, 63 kamyon, 14 zirhli kesif araci, 6 bin 75 piyade tüfegi, 411 hafif makineli tüfek, 74 agir makineli tüfek, 176 tabanca, 28 dag topu, 1 milyon 501 bin 120 piyade mermisi ve 1684 de topçu mermisi kullanilmis.

BIR DEGIL 3 HAREKÂT DÜZENLENDI

Dersim'e, Pah Köprüsü'nün 'isyanci' asiretler tarafindan yakilip 33 askerin öldürülmesi olayi sonrasinda '3 harekât', '1 temizleme' operasyonu düzenlendi. Ilki Ismet Inönü Basbakanliginda, Abdullah Alpdogan komutasinda, ikincisi 2 Ocak - 7 Agustos 1938 Celal Bayar Basbakanliginda yapildi. 10 - 17 Agustos 1938 tarihinde 'Üçüncü Tunceli Harekâti' düzenlendi. Katliamin dorugu sayilabilecek son 'Temizlik Harekâti' 3 harekât sonrasinda gerçeklestirildi. 6 Eylül'de baslayan temizleme operasyonlari 17 gün boyunca devam etti; magaralara, evlere yönelik operasyonlar, gaz kullanimlari bu son asamada gerçeklesti.

'ANLASMA' YOLUYLA ASILDILAR

Yapilan ilk harekât basarili olmayinca, askerler bölgeye girememisti. Harekâtin hedefindeki isim Seyit Riza 13 Eylül 1937'de anlasmaya çagrilarak tutuklanabildi. 10-12 Eyül 1937 tarihleri arasinda Seyit Riza baris görüsmesi için Erzincan Vilayet konagina geldi ve o arada tutuklandi. 15 - 18 Kasim 1937 tarihleri arasinda Seyit Riza ile birlikte asilanlar sunlardi: Seyit Riza'nin oglu 16 yasinda Resik Hüseyin, Kureysan-Seyhan asiret reisi Seyit Hüseyin, Yusfanli Kamer Aga'nin oglu Findik Aga, Demenan asiret reisi Cebrail Aga'nin oglu Hasan Aga, Kureysanlardan Ülkiye'nin oglu Hasan, Mirza Ali'nin oglu Ali Aga... Liderlerin asilmasiyla ikinci, üçüncü harekat ve temizleme harekatinin önü açilmis oldu.

Sabiha'dan Dersim hatirasi

1937 yazinda General Abdullah Alpdogan'in 3 kolorduyla Dersim'e yaptigi kara harekâtinin basarisiz olmasi sonrasi bölgeye havadan da harekât düzenlendi. Dersim'de arazi kosullarinin çetin oldugunu ve havadan müdahalenin uygun olacagini raporlayan Alpdogan, harekat için gerekli 'onayi' alinca çok tanidik bir isme bu sorumluluk verildi. Atatürk'ün manevi kizi Sabiha Gökçen 3 uçak filosu ile saldiri gerçeklestirecekti. Harekât öncesi 30 kiloluk bombasiyla 'hatira fotografi' çektiren Gökçen 'isyancilarin' saklandiklari en büyük yer olan Las mevkiini yerle bir etti.

Her detay sifrelenmis

Dersim Harekâti için hazirlanan son 'gizli' harekât planinin sifreleri 73 yil sonra çözüldü. Harekâttan günler önce Trabzon'daki Rum köskünde Atatürk tarafindan hazirlanan planda, hangi birliklerin harekâta katildigi, birliklerin konuslandirilacaklari noktalar ve saldiri yönleri bilgisi yer aliyor. Dersim Harekât Plani, Istanbul'dan 'mutat bir ziyaret' görüntüsü altinda Trabzon'a geçen Atatürk tarafindan 10, 11, 12, 13 Haziran 1937'de hazirlandi. Sifrelerden olusan planda bölük, birlik, yedek birliklerin nerede durmasi gerektigi ve harekât bölgesi sifreli olarak yer aldi.

SUBAYLAR HARFIYEN UYGULADI

Harekat sirasinda ordunun konumunu gösteren Dersim haritasinda 'M.A', 'SÜA', '62A', '9.5', 2.5', 'Y' gibi rakam ve harfler yer aliyor. Kutu, çizik, ve elips seklinde çizilen isaretlerin de yer aldigi haritadaki sifreler, harekat subaylarinin bilgisi dâhilinde harfiyen uygulaniyor. Plan sadece askerin durum bilgisini içermekle kalmiyor. Trabzon Atatürk Köskü Müzesi envanterine 1944 kayit tarihli Harekat Plani'na göre birliklerin yetersiz kalmasi ya da yasanacak bir terslik halinde, harekat bölgesinden daha uzakta konuslandirilacak 'ileri' ve 'geri' birliklerin konumu da net sekilde görülebiliyor.

SIFRELI PLANIN ÇÖZÜMLERI

Trabzon'da 10 - 13 Haziran 1937'de tarihinde hazirlanan harekât planinda yer alan sifreli planlarin çözümleri oldukça çarpici bilgiler içeriyor. Köskün 2. Katinda bizzat Atatürk'ün el yazisiyla hazirlanan Dersim haritasinda 'M.A' ibaresi 'Muhafiz Alayi'ni, Çizilmis kesik kesik dikey çizgilerse tahrip edilecek 'Harekât Bölgesi'ni gösteriyor. 'SÜA' ibaresi 'Süvari Alayi'ni ifade ederken, 'SÜA' ve '2.5' ifadesinin altindaki yatay kisa çizgiler de 'Tehlike Hatti'ni gösteriyor. Kare seklindeki siyaha boyanmis isaretlerse, bölgeye konuslandirilmis birlikleri simgeliyor. Harita üzerinde yer alan '62A' ifadesi '62. Tabur'u' '2.5' ifadesi '2. Tabur 5. Bölügü', '9.5' ifadesi ise '9. Tabur 5. Bölügü simgeliyor.

Gazla, süngüle, yak uçurumdan at

Tunceli'de yasayan Kibris gazisi Mehmet Çiçek (59) Seyit Riza ile birlikte yargilanan 11 kisi arasinda yer alan ancak yasli oldugu için 30 yil hapse mahkûm edilen asiret liderlerinden Haydaran Asireti lideri Kamer Aga'nin torunu... 1942'ye kadar isyan hareketini sürdüren Cebrail Aga'nin da oglu olan Mehmet Çiçek, Dersim'deki olayin 'isyan' olmadigini söylüyor. Seyit Riza ile birlikte yargilanan dedesinin Bergama hapishanesinde 1967'de öldügünü belirten Çiçek, harekat sirasinda köylerde yasayan herkesin tarandigini, makineli tüfekler ve süngülerle masum insanlarin öldürüldügünü dile getirdi. Çiçek, "Babam sadece bu öfkeyle 1942'ye kadar, 7 yil dagda kalmaya devam etti" dedi.

ABLAMIN SIRTINDA SÜNGÜ IZLERI VARDI

Mehmet Çiçek, Dersim'de asil katliamin topla tüfekle yapilmadigini vurguladi. "Asil temizlik, 3 harekât sonrasinda girisilen, süngüleme, yakma, gazla imha etme, uçurumdan atma olaylariyla yasandi" diyen Çiçek, süngülerden kurtulan akrabalarinin yasadiklarini yillar sonra ögrenebildiklerini belirterek sunlari söyledi: "Ablam ve halam, bu süngülemelerden ölülerin altinda kaldigi için tesadüfen kurtulmus. 4 yil önce vefat eden ablamin sirtinda o süngü izleri hâlâ dururdu."

Trabzon özellikle seçilmis

Dersim Harekât Plani'nin orijinali halen Trabzon'da bulunan ve 'Atatürk Köskü Müzesi' olarak hizmet veren köskte sergileniyor. 1944 envanter kayitli olan Harekat Plani'nin bulundugu Trabzon'daki Atatürk Köskü, mübadele sonrasinda Rum Cabayanidis ailesinden alinip hazineye geçirildikten sonra Atatürk'e hediye edilmis. Dersim harekâti öncesi özellikle bu köskün seçilmesinde ise, Trabzon'un Dersim'e yakinligi etkili olmus.