Dersim inanci RAA HAQ da oruç *
Insanligin ve dinlerin ortaya çikisindan bu yana insanlar Tanriya ibadetlerini çesitli sekilerde yerine getirirler. Bu sekiller dinden dine, inançtan inanca degisiklik gösterse de temel özellik aynidir; Tanriyi hos tutmak ve onun merhametine ihsan olmak. Bu sekillerden biri de oruçtur. Dinler kendi bakis açilarina göre bu konuda yorum yaparlar. Örnegin Islamiyette ki yorum, nefisi terbiye etmek ve açlik duygusunu tatmak ve sayede yoksullarla dayanismayi gelistirmek seklindedir. Son yillarda bu yoruma sagliklidir yorumu da eklendi. Hiristiyanlikta ki oruç Paskalyadan evel dir ve yedi hafta sürer, taraftarlarinin Hz. Isa’yi yanliz birakmalarindan dolayi ceza ve pismanlik için konulmus. Yahudulikte ise oruç Kudüs’ün tahrib edilisini anmak içindir. Gerek Hiristiyanlikta gerekse Yahudulikte belirtilen oruç haricinde birden çok perhiz diye adlandirilabilinecek, belirli günlerde belirli gidalari almama seklinde görülen ritueller de vardir.

Dersim inanci Raa Haq de ki oruçlar gerek amaçlari gerekse tutulus sekilleri itabariyla yukarida belirtilen oruçlardan farklilik gösterirler. Raa Haq de ki oruçlardan sadece 12 imamlar orucu, arkaplan itibariyla, anma olmasindan dolayi.Yahudulikte ki oruca benzer.

Dersimliler, acilarini, kederlerini, sukranlarinin bir belirtisi olarak oruç tutarlar. Raa Haq de oruçlar; toplu ve bireysel tutulan oruçlar olmak uzere iki kategoride toplanir.

Her iki kategori için geçerli olan genel kurallar sunlardir:

oruç saat 24.00 baslar
oruç gunes battiktan sonra biter
iftar islemine el ve yuz yikama ile baslanir
el ve yuz yikama sirasinda dualar yapilir
el ve yuz yikandiktan sonra, oruçlu kisi hazir bulunanlarin, buyuk, kuçuk ayrimi yapmadan, elini oper. Eli opulenler “roze to qewulvo” der
iftarda yenen veya yenmeyen seyler için oruçlarin açiklamasinda gerekli bilgiler verilecek.

Toplu tutulan oruçlar:

Adindan da anasildigi gibi bu oruçlar toplu olarak belirli tarihlerde, topluca ayni kurallara gore tutulurlar. Bunlar Gagan, Xélas, Roze Anafatma, Des u di Imam ve Qere çarseme oruçlaridir.
Kaynak: Bydigi Forum http://www.bydigi.net/alevilik/45232-dersim-aleviliginde-reya-haq-oruc-roze.html#post385608

Roze Duzgi (Gagan)

Gagan orucu her yil aralik ayinin son haftasinda tutulur ve uç gun devam eder. Önceleri Gagan orucu da Xizir orucu gibi asiretler sirayla tutarmis ve dört hatfa da tüm asiretler üç günlük orucunu bitirirmis. Bunun için aralik ayina Gagan ayi da denir. Ancak inancin zayiflamasiyla birlikte bu oruçta Xizir orucu gibi tek haftaya indirilmis. Oruç sali, çarsamba ve persembe gunleri tutulur. Persembe aksami ise cen tutulur. Gagan biten yili ugurlama, gelecek yili karsilama niteligi tasir. Gagan orucunda iftar yemeklerinde her hangi bir sinirlama yoktur. Orucun açilmasi için el-yüz yikanirken yapilan dualardan bazilari sunlardir:

Ya pasao kan xerwesiye so, ogire to rakerdevo.
Ya pasao ke nisto ro; to wesiye, bereket, hastiye biya. Xera ho werte hometa ho de waze. Risko xer made.

Ya Xizire sate tenge, sata mawa tengede to birese, az uze ma tengede meverde.
Ya Awdil Mursa to limo serdu ma u az uze mare dürbere.
Ya Haq gezeve to este, gezna to de bimane. Ma eve ajiya cigere tervia mekere.
Ya Ana Fatma to begte xer az uze made, sitsuzu, arsizu az u uze mare dürbere.

Ya Haq lokmeo ke to dana ma eve ri wayis ma werdenede.
Ya Jiar u Dari sima hometa ho tengede meverde, heto jüde ki ma.
Ya Rama Oli sata tenge de derese.
Ya Oli Mehemed sima aze ma har more ma mekere, az u uze dineki harmore dine mekere.
Ya Kemere Bimbareki to ma u az uze ma motaze mugeneti mekere, din u iman mara mecere.
Ya Kemere Duzgi to murade kes çimde meverde, hete jüdeki iye ma
Ya Haq to çevere xer hometa hore rakere, hete judeki mare.
Ya Oziz Avdel to qada qusir ma u aza mare dürbere, bébextu ogire ma u az u uze mare dürbere.

Ya Ana Fatma ware ma u az u uze ma sia meke, azo xér made.
Ya Xizir lokmo ke hometa to dane héçe meve, hete jude ki iye ma.
Ya Haq axreta ðére made.
….

Gagan da yapilan ritueller soyledir:
Aileler evlenen kizlarini (Dersimce de zeyi denir) ziyaret eder. Adina Dersimce pésare denen bir çorek pisiriler ve çesitli hediyelerle zeyiye gonderilir. Bu zeyiye baba evine verdigi emekten dolayi duyulan bir minettarligin semboludur. Bu ritueli hazirlama gorevi, eger hayatta iseler anne ve babaya, obur turlu zeyinin yasayan erkek kardesine, buyukten kuçuge dogru, ait.
Gagan da dani ( kaynatilmis bugday) pisirilir ve bolluk ve bereketli olsun diye agilda ki hayvanlara birazi serpilir, geriye kalaniyla da yem diye verilir. Bu danilerden bir halka yapilir ve agilda ki direge asilir.
Perþembe yi cumaya baðlayan gece, gece yarýsý piþirilen danilerden biraz alýnýr va çeþmeye gidilir. Bu daniler çesmeye döküldükten sonra çeþmeden su alýnýr. Bu su eve, ev halkýna ve hayvanlara serpilir. Kotulukler, hastaliklar, kederler v.s. gitsin yerine saglik, mutluluk ve bereket gelsin diye. Bu islem evin kevanisi (evi çekip çeviren bayan) tarafindan yapilir. Bu islem yapilirken de kevanilerin okuduklari dualar soyeldir: Ya paso kan to sone, paso xer béro. Niwesiye, nezer, qitligiye, xiraviniye tey bere, boligiye, wesiye , hastiye birusne. Çime ma ra u olagura mewerde, ma motaze muxenet meke …… Her ev ayni çesmaden su almaz. Herkesin kendisi için ugurlu saydigi bir pinari vardir ve suyunu orden alir.
Kaynak: Bydigi Forum http://www.bydigi.net/showthread.php?p=385608
Yine perþembe akþamý evin kevanisi bo; tereyaðlý bir hamur yapar ve ocaðýn baþýna geçerek “hardo dewres asmeno kewe to sayida ke no xére”diyerek yaðlý hamurdan kucuk parçalar koparir ve ailenin olulerin adlarini sayarak hamuru atese atar. Son lokmayi da kimsesizler için, “noki iye gerivune sere rao” diyerek atese atar.
Yine perþembe akþamý Dersimce de ‘þir” denilen geleneksel bir hamur yemeði yapýlýr ve onceden ayri ayri isaretlenen uç dal parçasi, kismet, baht ve berket olarak belirlenir ve sirin içine konulur. Çöpler kimin lokmasinda çikarsa, ailenin gelecek yil ki kismet, baht ve bereketin o kisilerdedeir.
Perþembe akþamý yýlan, ayý, kurt gibi hayvanlar, hastalýklar v.s nin hayvanlara zarar vermemeleri için, Dersimce de ‘fek giredayene’ denen ritüel yapýlýr.

Gagan da ki ritüellere bakildiginda, karsimiza iki önemli öge çikiyor. Bunlardan biri ailedeki süreklilik ‘zeyi yi ziyaret etme, ölüleri anma” digeri de hayvanciliktir. Bu ögeler bende Gaxan’in aslinda Roze Duzgi’ nin bir diger adi oldugu kanisini uyandiriyor. Zira Duzgi (lakabi Surela, türkçesi Kirmizi Adam) ve Xizir (lakabi Sipela, türkçesi Beyaz Adam)Raa Haq’in en önde gelen iki evliyasidir. Bu ikili birbirinden ayrilmaz. Yola çikarken, yatarken, esnerken v.s. bu ikili , ya Xizir ya Duzgi, diye birlikte anilir. Dervisler atese girince bu ikiliden medet umar. Yine Dervis ip baglarken kirmizi ve beyaz ip kullanir. Ölüler ayak basparmaklari kirmizi ve beyaz iple birbirine baglanarak gömülür. Kirmizi Duzgi’nin sembolü beyaz ise Xizir’in sembolüdür. Bu ikili böylesine bir birine bagli iken, Raa Haq de Xizir orucunun olmasi ama Duzgi orucunun olmamasi bana düsündürücü geliyor.

Kanimca yukarida belirtilen ögelerden birincisi Duzgi ve kiz kardesi Haskar’e’ nin birbirlerine karsi duyduklari muhabetin bir sembolüdür. Ikinci öge ise Duzgi’nin çobanligi ile ilgilidir.

Duzgi sir olamsina ragmen kiz kerdesine sahiblik etmis onu yanliz birakmamis. Haskar’e de mekanini onun ayaklari altinda tutmus. Duzgi’ni ziyarete gidenler Haskar’e tarafindan sinava tabi tutulur. Ziyaretçiler Haskar’e nin kutsal çesmesinden su içtikten sonra ancak Duzgi’ ni ziyaret giderler. Haskar’e kötülere su vermez. Haskar’e’ nin suyunu içemeyenler Duzgi’yi ziyarete gitmez.

Bu oruçta zeyinin ziyaret edilmesi ve suyun kullanilmasi ile Duzgi ve Haskar’e arasinda bire bir baglanti oldugunu düsünüyorum. Duzgi ve Haskar’e’ de söz açilmisken; cok nadir olarak yapilmis olasina ragmen ve bu oruçla dogrudan bir baglantisi olmamasina ragmen, Duzgi ve Haskar’e iliskisini bire bir andiran eski bir gelenegi aktarmadan geçemiyecem. Eskiden erkek çocuk çok kötü hastalandiginda, son çare olarak yapilan bir ritüel sudur. Sabah günesin ilk isiklariyma birlikte (Dersimce de Bimbark ke silam da) hasta çocuk niyazla birlikte disariya getirilir ve yönü Duzgi’ ya çevrilerek oturtulur. Hasta kardesini en çok seven kiz kerdes gelir ve sagdan sola olmak üzere üç defa hasta kardesinin etrafinda döner, niyaz dagitilir. Bu ritüelle kiz kerdes hasta kardesine kendisini feda eder, yani sana gelen bana gelsin, senin kadan bana gelsin der. Yukarida bellirttigim gibi, bu rituel en son çaredir. Bu rituelin sik rastlanan bir versiyonu, kiz kardes yerine besili ve alimli bir keçinin kullanilmasidir. Bu rituelin bir de dua ile yapilani vardir. Özellikle anne ve babalar, genellikle erkek çocuklara, “to ser bicerine” yada “Duzgi’ne kemer mi qada u bela to verakero. Awake tore yena mire béro” diye dua ederler.

Bu aktarmadan sonra asil konumuza dönecek olursak, yine bu oruçta pisirilen dani ile Duzgi’nin kisin yesertigi orman arasinda bir baglanti oldugunu düsünüyorum. Bugday Raa Haq de kutsaldir ve berekettir. Normalde yem olarak kullanilmaz, yere dökülmez, basilmaz, günah sayilir. Sadece bugday tanesi degil, yesil bugday fidesi de kutsanir ve yesil bugday tarlasina, girilmez. Yesil bugday tarlasina sadece yabani otlari ayiklamak için girilir.