Not: Bu makale basında yayınlanmıştır, kaynak ve aktarma için şunu yazın:

Zazaca Alfabe ve alfabetik sıralama. I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu, 13-14 Mayıs 2011, Bingöl Üniversitesi Yay., ed. M. Varol, Bingöl 2012, 263-270.

Bu ise bir internet yayınıdır.

Zazaca Alfabe ve alfabetik sıralama

Dr. Zülfü Selcan

1. Zazaca Alfabe

Burada açıklanan alfabe, yazarın, Zaza Dili’nin diyalektolojik farklılığının, çeşitli bölgelerden derlenen dil kayıtlarına göre fonolojide incelenmiş olan bilimsel Grammatik der Zaza-Sprache [Zaza Dili’nin Grameri]’ne dayanıyor. Aynı zamanda T. L. Todd’un grameri de gözönüne alınıyor (A Grammar of Dimli).

Zaza Dili’nin iki ana lehçesi vardır: Kuzey Lehçesi (KL), Güney Lehçesi (GL). Her iki ana lehçe çeşitli şivelere ayrılır.

Bu alfabe bilimsel gramerlerin bir sonucu olup Kuzey ve Güney Lehçesinin ortak yazımının temelini oluşturmaktadır. Temel prensip şudur: Zaza Dili’nin fonolojik sistemine dayanan bir alfabe, yabancı dillerden taklit edilenlerden daha önceliklidir. Yabancı dillerden alınan bazı harfler Zaza Dili’nın fonolojik sistemine aykırı olduğundan, telafuzu ve yazılı kullanımı zorlaştırıyor.

Onun için önünüzdeki bu alfabe, Zaza Dili’nin fonolojik kurallarına, hem Kuzey Lehçesinde, hem de Güney Lehçesinde, uygundur.

Zaza Alfabesi, 8’i sesli ve 24’ü sessiz olan 32 temel harften ibarettir:

a, b, c, ç, (ḉ), d, e, ê, f, g, h, (ḥ), ı, i, k, (ḳ), l, m, n, o, p, (ṗ), q, r, (ṙ), s, ş, t, (ṭ), u, ü, v, w, x, ẋ, y, z, ẓ

Bunlar şeklen iki gruba ayrılabilir:  basit harfler, diakritik işaretli olan harfler. Bilimsel Zaza Alfabesi’nde bileşik harfler yoktur. 23 harf Türkçe’deki gibi telafuz edilir:

a, b, d, e, f, g, h, ı, i, k, l, m, n, o, p, r, s, ş, t, u, ü, v, ẋ, y, z, ẓ

Geriye kalan harfler telafuz ve kullanım bakımından aşağıda açıklanacaktır.

1.  c           c aynı yazılır, fakat KL ve GL’nde farklı telafuz edilir: KL [dz, ʤ], GL [ʤ]. KL’inde c kalın seslerden önce (a, e, ı, o, u) [dz-] olarak telafuz edilir, buna karşı ince seslerden evvel (ê, i, ü) ise [ʤ] olarak konuşulur.

Fakat GL’nde tüm seslilerden önce [ʤ] olarak telafuz edilir.

2.  ç           ç aynı yazılır, fakat KL ve GL’nde değişik telafuz edilir: KL [ʦ, ʧ], GL [ʧ]. KL’nde ç kalın harflerden önce (a, e, ı, o, u) [ʦ-] olarak konuşulur, buna karşı ince seslerden önce (ê, i, ü) [ʧ] olarak telafuz edilir.

Fakat GL’nde tüm seslilerden önce [ʧ] olarak konuşulur.

3.  k, p, t ile ḳ, ṗ, ṭ     k, p, t harf grubu Zaza Dili’nde ortaktır. Misal:  kar ‘iş’, par ‘geçen yıl’, tari ‘karanlık’. ḳ, ṗ, ṭ grubu sadece KL’nde vardır, bunların GL’ndeki karşılığı k, p, t dir. Misal:

ḳ, ṗ, ṭ , sonuna h gelmeden ani şekilde telafuz edilirler. Buradaki alt ve üst noktalama, doğru telafuzu belirtmeye yarıyor.  Bunlar GL’nde noktasız olarak kullanılır.

KL’nde bulunan eyektiv fonem varyantlarını, [kʾ, pʾ, tʾ], kh, ph, th şeklinde bileşik harflerle yazmak üç sebepten dolayı yalnıştır:

• Bir fonemi bir harf yerine iki harfle yazmak, telafuzu karıştırır ve yazmada fazlalıktır.
• h  harfi, k, p, t den sonra h’nin de ayrıca telafuz edilmesi intibasını gerektiriyor. Fakat durum tam tersinedir.
• kh, ph, th alfabetik sıralamada k, p, t sırasının sonuna aktarılarak yalnış sıralanıyor.

Buna karşı noktalı harflerde alfabetik sıralama doğru yapılmaktadır. ḳ, ṗ, ṭ noktalı harfleri k, p, t sırasında kalıyor.

4.  r, ṙ        Zaza Dili’nde r ile ṙ ayırdedilir. r’nin uzatılan telafuzu ṙ’dir. Mesela KL’nde aşağıdaki ifadenin yazımında r ile ṙ’yi, anlamının karışmaması için, dikkatle birbirinden ayırmak gerekir.

Kelime başı: Kelime başında düzenli olarak r yazılmalıdır: rast ‘doğru’, rew ‘erken’, ri ‘yüz, çehre’, ro ‘ruh’, rakerdene ‘açmak’, rokerdene ‘dökmek’.

Kelime ortası ve sonu: Şayet iki kelime, ortasında ve sonunda bir kısa ve bir uzun r içeriyor ve benzer telafuz ediliyorsa, fakat değişik anlamı varsa, bunların ayırdedilmesi, yani r ve ṙ ile yazılması gerekir. Misal:

Uzun r yi rr ile yazmak iki sebepten dolayı yalnıştır: Birincisi, Zaza Dili’nin fonolojisi dikkate alınmadan yabancı dilden taklit edilmesi, ikincisi alfabetik sıralamayı bozmasıdır.

5.  s, ş        KL’nde s kalın seslerin önünde bulunur (a, e, ı, o, u). Misal: saṙe ‘baş’, ser ‘üst’, sıre ‘sıra’, sur ‘kırmızı’. Buna karşı ş ise ince seslerden öncedir (i, ê, ü). Misal: şêr ‘aslan’, şirên ‘tatlı’, şütene ‘yıkamak’.

Birçok kelimenin başında, ortasında ve sonunda KL’ndeki s’nin karşılığı GL’nde ş’dir:

6.  z, ẓ       Bir kısım kelime KL’ndeki z GL’nde ẓ olarak telafuz edilir. ẓ’nin kullanımı ile kelimenin kökünün aynı kalmasına yarıyor ve böylece gramatik bağların görünmesini kolaylaştırıyor.

Türkçeden alınıp Zazaca’nın yazımında kullanılan j [ʒ] Zaza Dili’nin fonolojik düzenine aykırıdır, çünkü kelime kökünü değiştiriyor. Buna karşı ẓ kullanılınca, kelimenin kökü aynı kalıyor. Misal: 

Birinci sütuna bakılınca, kelime kökünün, KL ve GL’nde benzer harf çifti z-ẓ ile açık farkedildiği ve değişmediği görülür. Buna karşı ikinci sütunda ise kelimenin kökü birbirine benzemeyen z-j harfleri yüzünden değişiyor. Misal:  jil : zil, jêde : zêde, … vs.

Bu misallerden çıkan sonuca göre, j’nin kullanımı Zaza Dili’nin yazımı için sorunlur ve dolayısıyla uygun değildir.

7.  x, ẋ       x, ẋ  harfleri Zaza Dili’nde ortak olarak [x] ve [ɣ] diye telafuz edilirler. [x] ile [ɣ] nin ses benzerliği burada harf benzerliğine yansıyor: x, ẋ.

Misal: xal ‘dayı’, aẋu ‘zehir’, xaẋ ‘organ (vücut)’.

ğ’nin kullanımı burada ses ve harf benzerliği prensibine ters düşmekte: x : ğ. Onun için Zaza Dili’nin yazımında ğ yi kullanma sistematik sebepten dolayı yalnıştır.

8.  h, ḥ       Bazı kelimelerde KL’nin h’si GL’nde farklı telafuz edilip ḥ olarak yazılmaktadır. Buna özellikle Siverek und Çermik’te rastlanılır (bk. Todd).

Alt noktalı ḥ’de de kelimenin kökü aynı kalıyor. Aslında noktalı h’den vazgeçilebilr. ḥ yerine noktasız  h kullanılınca ne telafuzda, ne de yazımda bir sorun çıkmaz.

9.  e, ê       Zaza Dili’nde e [ɛ] ile ê [e] arasında ayırdedilir. Misal:

10.  u         Bu harf ortaklaşa kullanılır. Misal:

Bazıları kısa u’nun yanında ayrıca bir û kullanmaktadır. Burada şunu belirtmek gerekir: Zaza Dili’nin fonolojisinde seslilerde uzun-kısa ayırdetmesi yoktur. Zazaca’da düzenli olarak sadece kısa sesliler bulunur. Yalnış olarak kullanılan û yabancı dillerin bir taklididir ve Zazaca ses sistemine uygun değildir.

2.  Zaza Dili’nde alfabetik sıralama

Bir dilin yazılı kullanımında alfabetik sıralama genel olarak alfabe sırasına göre yapılır. Burada izah edilen alfabetik sıralama, Zaza Dili’nin fonolojik sisteminden çıkarılan bir sonuç olup, sözlük, kelime listesi ve alfabetik düzenlemenin hazırlanması için bir temel teşkil ediyor.

Zazaca ile Türkçe arasındaki fonolojik farklılıklar yüzünden Zaza Dili’nin Türkçe’ye göre sıralanması sorunludur ve dolayısıyla uygun değildir.

Sıralama, yukarıda bulunan Zaza Alfabesi’nin harf sırasına göredir. Burada x ile ẋ harfleri birbirinden ayrı olarak sıralanır. Şu sekiz harf çifti beraber olarak sıralanır: ç/ḉ, h/ḥ, k/ḳ, p/ṗ, t/ṭ, r/ṙ, s/ş, z/ẓ.

Kısaltmalar: m (eril, maskulin), f (dişil, feminin), n (nötr)

ç, ḉ      ḉ sıralamada ç gibi işlenerek sıralanır. Misal: ḉeke, ḉem, ḉik.

h, ḥ      ḥ sıralamada h gibi işlenerek sıralanır. Misal: ḥelal, ḥerf.

k, ḳ      ḳ sıralamada k gibi işlenerek sıralanır. Misal: ḳalık, ḳan.

p, ṗ      ṗ sıralamada k gibi işlenerek sıralanır. Misal: ṗıdi, ṗın, ṗon.

t, ṭ       ṭ sıralamada t gibi işlenerek sıralanır. Misal: ṭol, ṭolde, ṭom, ṭon.

r, ṙ       ṙ sıralamada r gibi işlenerek sıralanır. Misal: saṙe, ser, seṙe.

s, ş       ş sıralamada s gibi işlenerek sıralanır. Misal: şêm, şên, şêr, şıma, şirên, şiye, şüane, … vs.

z, ẓ      ẓ sıralamada z gibi işlenerek sıralanır. Misal: ẓên, ẓil, ẓü, boẓi, tiẓi, soẓi, suẓi, goẓi, roẓi, laẓi, …vs.

Berlin, 05.11.2011