Genelkurmay imzali bir metinde “Yakma, kadin ve çocuklari toplama islerinden evvel iyilikle silahini vermesi anlatilmali” deniliyor.

Erdogan’in da atif yaptigi raporlarda Dersim ‘çiban’ olarak nitelendirilirken halk Kürt, Kizilbas, Ermeni diye siniflandiriliyor. Muhalefet eden asiret köylerinin bombalanma planlari yapiliyor. Jandarma Komutanligi’nin Dersim çibanina operasyonun ‘farzi ayn’ oldugu söylenerek “Dersimli oksanmakla kazanilmaz. Müsellah kuvvetin müdahalesi Dersimli’ye daha çok tesir yapar ve islahin esasini teskil eder” ifadesi dikkat çekiyor. Ismet Inönü’nün Özel Kalem Müdürlügü’nü de yapmis olan Necmettin Sahir Silan’in arsivi, Tarih Vakfi’ndan çikan bir dizi kitaba dönüstü. Eserler Dersim Harekatinin detaylarini içeriyor.

BASARININ KITABI YAZILMIS!

Tunceli harekâtinin sonunda bölgenin ‘asiretlerden tamamen temizlendigi’ belirtiliyor. 14 bin kisinin öldürüldügü bir operasyon için bizzat Genelkurmay ve Jandarma methiye ve ‘basarinin’ nasil geldigini anlatan kitaplar basiliyor. 1946’da dönemin Genelkurmay Baskani Kâzim Orbay’in harekâtindan dersler alinmasi için bir kitap bastiriyor. Orbay, Dersim’den aldigi tecrübeyle sunu söylüyor: “Sikistirma, yakma, kadin ve çocuklari toplama islerinden evvel iyilikle silahini vermesi anlatilmali.”

ASIRET DAGILIMI TESPIT EDILMIS

T.C.Dahiliye Vekaleti JandarmaUmumKomutanligi ‘55058’ sayi numarali Dersim Raporu’nda çarpici ifadeler kullaniliyor. ‘Gizli ve zata mahsustur’ ibareli raporun ilk sayfasinda ‘Kayit altinda yüz tane basilmistir’ deniliyor. Raporun ilk bölümündeDersim’in cografi, nüfus, idari, mali, askerlik,maarif, sihhi vaziyeti ve asiretler ele aliniyor. Ikinci kisim Dersim’in asayissizlik tarihçesi ile islahi esaslari ve safhalari bölümlerini içeriyor. Lahikasi ile toplam 266 sayfadan olusan raporda asiretlerin dagilimi ve operasyonlarin yapilis sekli aktariliyor.

4806 KIZILBAS, 985 ERMENI

Ilk bölümde Dersim’in nüfus vaziyeti basligi altinda kazalarda yasayan vatandaslarin sayisi, milliyetleri ve dinleri üzerinden bir siniflandirma yapiliyor. Vitali Genet’in Asya Türkiyesi adli 1981 basimli kitabi ile Dersim Mutasarrifi Arif Bey’in raporlari karsilastirilarak veriler söyle yazilmis: “Vitaliye nazaran 2303 müslüman, 806 kürt, 4806 kizilbas, 941 Geregoryan ve 44 protestan Ermeni ki cem’an 7915 müslüman, 985 Ermenidir. Arif Beye nazaran 5000 mektum olmak üzere Müslüman 8189 dur.”

 

 

Köyleri bombalayip hayvanlari imha edelim

Umum Müfettisi Ibrahim Tali Bey’in 1928 Temmuz’un da yaptigi gezide gördükleri bir rapor haline getirilmis. Tali Bey Dersim’de ‘Biz Türküz’ diye bagiran bir kalabalikla karsilastigini söyleyerek izlenimlerini Birinci Umum Müfettisligi’nin 1930 tarihli raporuna yansitmis. Zayif bir hareketin zararli netice verecegini savunan rapor, Dersim’in islahi adi altinda sok öneriler içeriyor.

Ilk öneri “Dersim ile dis baglantiyi keserek, taarruzlarina ve ticaretlerine mani olmak, aç kalacak halki zamanla kendiliginden ilticaya icbar.”Ardindan da yakalananlari ‘Garba atmak ve serpistirmek’ mutlaka uygulanmali deniliyor. 207. sayfada ise su tedbirler siralaniyor: “Elazizde bir bomba teyyare filosu bulundurularak mühim vakalar yapan veya hukumetin tebligatina muhalefet eden asiret köylerini müessir bir sarette bombalamak, ziraat ve hayvanlarini imha etmek ve rahatça ikametlerine mani olmak.”

DERSIM OKSANMAKLA KAZANILMAZ

Jandarma raporunda Dersim’in Büyük Erkani Harbiye’ce (Genelkurmay Baskanligi) yakindan takip edildigi belirtilerek dönemin Genelkurmay Baskani Maresal Fevzi Çakmak’a iletilen rapor dikkat çekiyor. Iste o sok ifadeler: “Dersimli oksanmakla kazanilmaz. Müsellah kuvvetin müdahalesi Dersimli’ye daha çok tesir yapar ve islahin esasini teskil eder.”

Bu kadar Kürt milli birligi bozar

Dersim harekâtini yöneten Korgeneral Abdullah Alptogan, nüfus sayiminda Kürt nüfusu çok çikinca derhal bir yazi ile yeni bir islah için emir verilmesini istiyor. “Bunlar soyca enasil Türktürler” diyenkomutan çobanlariyla anlasmakiçin kullandiklari karisik bir dil yüzünden bunlara Kürtdemenin çok yanlis olacagini söylüyor. Milli Sef Inönü’nün dehalkin Türk oldugunu söyledigine atif yapan Alptogan, “Türkü haksiz yere Kürt gösteren ve memleket içinde birligibozacak olanbu cetvellerin islahina yüksek emirlerinin verilmesini arz ve rica ederim” diyor.

FAHIS BIR YANLISLIKTIR

Koçgiri ayaklanmasini bastiran Merkez Ordusu Kurmay Baskani Korgeneral Abdullah Alptogan, Dersim harekâtindan önce 1936’da TunceliValisi, Komutani ve 4. UmumMüfettisi olarak görevlendirildi. 1943’e kadarbu görevini sürdüren Alptogan, harekât sonrasinda Kürt kaydi ile ilgili bir yaziyi döneminyetkililerini sunuyor. 1935 nüfus sayiminda ‘ana lisan’ hanesinde Kürtçe yazanlarin 1 milyon 480 bin246olarak yansitilmasina karsi çikan Alptogan, “Bu rakam ve mefhum yanlistir. Türklük için büyük bir mahsur vücuda getirecek fahis bir yanlisliktir” yorumunu yapiyor.

KÜRT IRKININ BIR DAMGASI YOK

6 Temmuz 1939’da 611 genel sayili bilgi notunu Yüksek Basvekalet’e diyerek Genelkurmay, Içisleri ve ilgili kurumlara dagönderiyor. Nüfus sayimindaana dilini Kürtçe olarak ifade eden sayinin yanlis oldugunu savunarak su yorumlari yapiyor: “Esasen Kürt denilen irk için gözle görülür bir damga da yoktur. Zaza denilen Oguz Türklerine bu cetveller Kürt derler; Kormanç denilen daglilara bu cetveller Kürt derler. Mardin ve Siirt taraflarinda Arapçayi kötü bir sekilde telaffuz edenlere Kürt derler. Dersimliye Kürt derler. Bunlar konusma bakimindan birbirini anlamazlar. Zaza ve Dersimlinin çehreleri, boylari, endamlari, gözleri pek güzel olani çoktur. Daha sark ve cenupta en çirkin simali olanlar da vardir.”

Çiban ameliyat edilmeli

Mülkiye Müfettisi Hamdi Bey’in 2 Subat 1926 tarihli raporunda Dersim’deki durum ve yapilmasi gerekenler anlatiliyor. Hamdi Bey, raporuna “Seyit Riza’nin bütün asiretleri ittifakina almasi ve harekete subatta geçmeleri ihtimali hakkindaki keyfiyeti teyit ve tevsik kabi olamamistir. Dersim gittikçe Kürtlesiyor, mefkurelesiyor, tehlike büyüyor. Dersim, hukumeti Cumhuriye için bir çibandir. Bu çiban üzerinde kati bir ameliye ihtimalati elimeyi önlemek, selameti memleket namina farzi ayindir” tespiti ile basliyor.

TÜRKLESTIR, MEKTEP AÇMA

Yakin veya uzak bir günde patlayacagina kuvvetle kani bulundugum Dersim kiyaminin atideki gibi önüne geçmek lazimdir” denilen raporda yapilmasi gerekenler maddeler halinde siralaniyor. Ilk sirada ‘silah toplamak’ var. Ancak Hamdi Bey asiretlerdeki silahlari toplarken dikkat edilmesi gerektigini su sözlerle anlatiyor: “En mühim esas sadakat ve harekete istirak ve hizmet tekliflerine katiyen itimat ve emniyet etmemek, tebidati umuma tesmil etmek. Hizmete sitap arzulari hiledir, asilda birdirler.”

25 SENELIK ISLAHAT

Silahlar toplandiktan sonra asiret liderlerini uzak illere göndermeyi öneren raporda islahatin 25 sene sürmesi gerektigi belirtilerek, “Memur göndermek ve bunlara misyonerlik yaptirarak havali kürtlerini Türklestirmek. Bu müddet zarfinda mektep açmamak, ancak 25 sene zarfinda ahaliye Türklük ve his ve terbiyesini verdikten sonra mektepler küsat etmek ve halki okutmak. Aksi halde kürtlük telkinati muvaffak olur” deniliyor. Rapordan çikartilacak netice de söyle özetleniyor: “Dersim Türkiye için cehalet, maiset darligi, dahili ve harici tesvilat ve kürtlük temayülati ile bulasmis, tehlikeli bir çibandir. Bu çibanin kati bir ameliyeye tabi tutulmasi lazimdir.”

Katliam ‘ders’ olmus

Genelkurmay Baskanligi, Tunceli Harekâti sonrasinda 16 Mart 1946’da, ‘Dogu bölgesindeki geçmis isyanlar ve alinan dersler’ baslikli 22 sayfadan olusan bir brosür hazirlatmis. 15750 sayi numarali yayin Ankara’da Genelkurmay Basimevi’nde basilmis. O dönemde ‘hizmete mahsus ve gizli’ olarak nitelendirilen çift hilal kodlu ve ‘ivedi’ yazili kitabin ilk sayfasinda dönemin Genelkurmay Baskani Orgeneral Kazim Orbay’in talimatlari yer aliyor. Orbay, kitabin basim amacini ‘ordu subay ve eratini aydinlatmak, kitalari eskiya ve çete muharebelerine hazirlamak’ olarak açikliyor.

Dersim bölgesinde yapilan silah toplama ile ilgili su ifadeler dikkat çekiyor: “Sikistirma, yakma, kadin ve çocuklari toplama islerinden evvel iyilikle silahini vermesi anlatilmali.” Cumhuriyet devrinde çikan isyanlar, sebepleri, bölgeleri, isyan eden asiretler bölümünde harekâtlarin sebep ve sonuçlari anlatiliyor. 1924’ten baslanarak 1937 ve 38’deki Tunceli Isyanlari anlatiliyor. 1. Tunceli Harekâti basligi altinda 21/22 Mart: 22 Ekim 1937 tarihleri yer aliyor. Ilk harekâtin gerekçesi söyle açiklaniyor:

BÖLGE ASIRETLERDEN TEMIZLENDI

“Tunceli bölgesine hükümetçe konulmak istenen karakollari bölge halki menfaatlerine uygun görmediklerinden Kahmutla Pah arasindaki Darbogaz tahta köprüsünü yiktilar ve oradaki jandarmalarla müsademe ettiler.” 2. Tunceli harekâtinin ise 1 Haziran ila 7 Agustos 1938 tarihlerinde gerçeklestigi belirtiliyor. Amaç ise söyle: “Tunceli bölgesinin tamamen asiretlerden temizlenmesi ve bölgedeki çapulculuk ve sekavete son verilmesi.” Krokilerle yapilan harekâtlar hakkinda daha detayli bilgi verildigi belirtilerek sonuç kisminda söyle deniliyor: “Harekâtin sonunda bölge bu asiretlerden tamamen temizlenmistir.”

Siir bile yazdirmislar:

Devletin kadrini bilmeyen esek

Jandarma Genel Komutanligi’nin, Dersim harekâti sonrasinda ‘Dersim Destani’ baslikli 24 sayfadan olusan bir kitap hazirlattigi ortaya çikti. 19 Nisan 1939 tarih ve 2550/60277 sayili kitapçik Jandarma Genel Komutanligi matbaasinda basilmis. Dagbek köyünden Ali Çavus’un Destani denilen ilk siirde, harekât sonrasi halka devletçilik empoze edilmeye ve basta idam edilen Seyit Riza ve asiret reisleri kötülenmeye çalisiliyor.

Iste siirde dikkat çeken bölümlerden bir kisim:

Saman çöpü gibi katildik sele Devlete asiydik,

Seyyide köle Kaç yüz sene geçti, ne geçti ele

Geçti gayri kafa tutma zamani

Devlete baglanin, durmayin gevsek Nemruda tokmaktir,

Eyyuba dösek Devletin kadrini bilmeyen esek

Girsin cehenneme yesin samani