Qursê Zazaki

Maylım u noskar     Mehmet MÜKAN

Çımê grameri          Dr. Z. Selcan

                              Grammatik der Zaza-Sprache (Gramerê Zonê Zazaki)

                              Zazaca Alfabe (Alfabê Zazaki)

Qesê ke zeṙê sınıfe de rew rew vaẓinê:

Ma ve xêrdi!                      Merhaba! (günün her saatinde söylenebilir)

Xêr ve sılamet!                  Merhaba! (selam alan kişi söyler)

Bıwane!                            Oku!

Tı bıwane!                        Sen oku!

Sıma bıwanê!                    Siz okuyunuz!

Kami wend?                      Kim okudu?

Kam waneno?                   Kim okuyacak?

Nıka ez wanen.                 Şimdi ben okuyorum.

Gos dê!                             Dinleyiniz!

Bınose!                             Yaz!

Bınosê!                             Yazınız!

Tı vaze!                            Sen söyle!

Nıka sıma vazê!                 Şimdi siz söyleyiniz!

Tı pers ke!                        Sen sor!

U cüav bıdo!                      O cevap versin!

Nıka sıma qesey bıkerê!     Şimdi siz konuşun!

Herfe ve herfe vaze!          Harf harf söyle!

Çeku ve çeku vaze!           Hece hece söyle!

Derse     Zazaki    

Tema      Ho nas kerdene daene  

Hedef     1. Ẓüyê de bini nas kerdene mısenê.

               2. Waxto nıkaen de fiilu ve zamirunê saxışi u zamirunê perşi u zamirunê

                 nisani ra  mısenê.

Mudet    40’+40’

Derse de:

1. Maylım sıfte ho dano naskerdene  

Namê mı Memedo, ez Keysu raune, Gazıke de nisen ro, maylımê Zazakiune.

Ala niadime Xeyzane ve Ẋezale ra çı qessey kerdo:

Xeyzane ve Ẋezale ra

Ma ve xêrdi!              - Xêr ve sılamet!

Namê to çıko?            - Namê mı Ẋezala.

Tı koti rawa?             - Ez Xozat raune.

Koti nisena ro?           - Xozat de nisen ro.

Tı çond seṙi dera?      - Ez des u çor seṙi derune.

U kamo?                    - U Qemero.

A kama?                    - A Sewliya.

İ koti nisenê ro?         - İ ki Xozat de nisenê ro.         

2. Nıka sıma ẓê Xeyzan u Ẋezale zumıni ra pers kerê, cüav bıdê.

Zamirê saxışi (şahıs zamirleri)   

Halê nominativi                   Halê oblikuşi

ez            ben                      mı(n)         ben, beni, bana    

tı             sen                      tu/to          sen, seni, sana            

u             o (eril)                 ey              o, onu, ona (eril)

a             o (dişil)                ae              o, onu, ona (dişil)

ma          biz                       ma             biz, bizi, bize

sıma        siz                        sıma           siz, sizi, size

i              onlar                    ine/inu       onlar, onları, onlara

Kopula :

Ez ….une      ben ….im     

Tı ….a          sen ….sin     

U ….o           o ….dur                 

A ….a           o …dur 

Ma …me       biz …iz

Sıma …ê       siz …siniz

İ …ê             onlar …dır

Ez Xozat ra-une.                       Ben Xozatlıyım.

Ez Xozat de nisen-(une) ro.       Ben Xozat’ta oturuyorum.

Tı koti ra-w-a?                          Sen nerelisin?

Herfa “w”y ṭa de herfa giredaişia.

Negasyon

Negasyonê kopula eve “ni-“ benoEz ni-une. Ben değilim. Tı ni-y-a. Sen değilsin. Herfa “y”y ṭa de herfa giredaişia.

Yê fiilunê binu eve “nê-“ benoEz Xozat de ronênisen-(une). Ben Xozat’ta oturmuyorum.

Tema sero guenais:

A. Cüavê na qesu, ẓê misalê vırêni bıdê.

Namê ey Qemero, namê ae Ẋezala.

…

…

…

     …

B. Cüavê na qesu, ẓê misalunê vırênu bıdê.

Nê, u Qemer niyo, u Xıdıro.

Heya, a Xeyzana.

Nê, ………………………

Nê, ………………………

Heya, …………………..

Nê, ……………………………

Qesey

Zamirê nisani yê halê nominativi (nominatif hal işaret zamirleri) :

nêẓdi                                düri

Mektuva Horiye

C. Mektuva ke Horiye Vilıke rê rusna bıwanê, cüavê qesunê cêrenu bıdê.

İzafê namu:        

Bıraê Xıdıri    Waa Horiye

Piyê Xıdıri     Maa Horiye

D. Cüavê na qesu bıdê. Ẓê misalê vıreni hurendia namu de zamiru cı kerê.

A des u çor seṙi dera.

6. Sewliye çond seṙi dera? (8)

Morden u hesav kerdene

 0 sıfır            

 1 zu               11 des u zu

 2 dı                12 des u dı

 3 hirê             13 des u hirê

 4 çor              14 des u çor

 5 ṗonc            15 des u ṗonc

 6 ses              16 des u ses

 7 hot              17 des u hot

 8 heşt            18 des u heşt

 9 new             19 des u new

10 des             20 vist

(3+8)    Heşt ame hirine ser çı kenê?                  - des u zu. (11)

             (Hirê, ame ser heşt)

(4-2)     Çorine ra dı veẓiay çı maneno?               - dı. (2)

(7x2)     Hot reê dı çı kenê?                                - des u çor. (14)

(15:3)  Des u ṗoncine de hirê çond reê estê?     - ṗonc reê. (5)

+  (ame ser, amey ser)

_   (veẓiya, veẓiay)

x   (rae, reê)

     (de, zeṙê … de)

30 hirıs, 40 çewres, 50 ṗoncas, 60 şêşt, 70 hotay, 80 heştay, 90 neway, 100 se

c, ç, z, ẓ

Zazakiyê cori de ni herfi vokalunê bariu ra avê benê bari:

ca       cia           yer     ayrı

çı        çi            ne      eşya

sa       şia           şah     siyah

zare    ẓiare        zayıf   ziyaret

“s” ve “ẓ”y ra zerê qeşi de taê herfunê bêvengu ra avê ki yenê :

heşt         nêẓdi

şêşt         dıẓdi (dızdi ki vaẓino)

ṗoşti       

r/ṙ

pere     :       peṙe             para        sayfa, kanat

tore      :       toṙe              töre        ağ

mere   :       meṙe           mera       fare

bor       :       boṙ               sarışın     sürülmemiş tarla

ḉ, ḳ, ṗ, ṭ

Ni herfi Zazakiyê cori de teyna çekuy verde estê

ḉem           çay, ırmak

ḳalık           dede

ṗepug        ibibik

ṭüye           baykuş

Qesê pêrabestey zeṙê na qeydi de niyê :

darḳurtık                 ağaçkakan

asma pıṙṗoncêse     dolunay

k, g

Ni herfi taê feku de “e” ra avê ẓê yê Tırki bari telafuz benê:

ke-

kes               kimse

kel                teke

hama “e”o peen ra avê nê:

keke             pire

pukeleke       hortum

ge-

gez               sakaul

gem              gem

hama “e”o peen ra avê nê:

gozege         düğme

ṗizange         eşek arısı

ABC

Lista qesu:

name              ad

çı                    ne

çık                   ne

koti                 nerde

ra                    -den, -dan, burda -lı, -li

ronistene         oturmak, ikamet etmek

Nisen ro.         Oturuyorum.

çond                kaç

seṙe                yıl

de                   -de, -da

heya               evet

ya                   evet

nê                   hayır

mae                anne

pi                    baba

ho                   kendi

… eve … ra      iki ismi biribirine bağlar, ile

Waxto nıkaen de fiil (şimdiki zamanda fiil çekimi)

Yê mastarê fiilunê Zazaki zu pencê ho, zu ki koka waxtê ravêrdi esta. Sufiksê mastari ‘-en-e’ ke dariya we, pey de koka waxtê ravêrdi manena:

Sufiksê waxtê nıkaeni ‘-en-‘o.

Waxto nıkaen eve na formıl vıraẓino ‘pencê fiili’ -en- ‘sufiksê saxışi’

mastar            koka waxtê ravêrdi         koka waxtê nıkaeni    koka konyunktivi

ro-nistene        nis-t-                              nis-en-                      -nis-

ronistene         U nist ro.                        U niseno ro.               (ke) (u) roniso

oturmak          O oturdu.                        O oturuyor.               otursa

(ez)       nis-en-(une) ro

(tı)        nis-en-a ro

(u)        nis-en-o ro

(a)        nis-en-a ro

(ma)     nis-e(n-i)me ro

(sıma)   nis-en-ê ro

(i)         nis-en-ê ro 

Derse     Zazaki

Tema      Ho nas kerdene daene

Hedef     Namê mılxutê zeṙê çêi u namê lêzumu mısenê.

Mudet    40’+40’ 

A. Na parço cêren wanino.

Ap Xıdır ho dano nas kerdene

Namê mı Xıdıro. Ez Pilvank raune. Ma ra vanê çê Hesenê Dewreşi. Ez lazê Hesenê Dewreşiune. Muxtarê a dewune. 82 seṙi derune. Zu bıraê mı, ṗonc ki waê mı estê. Wairê ses domonune. Hirê lazekiê, hirê çênekiê. Dı lazeki zeweẓiyê, zu ki çêneke zeweẓiya. Hirê ki hona ozeviê. Ṗonc tornê mı estê. Lazekê pili ra dı domoni estê, lazekê qıẓi ra ki hirê estê.

Lista qesu:

vatene            demek, söylemek

çê                   ev, aile

laz                  erkek evlat, erkek çocuk, oğul

muxtar            muhtar

seṙe                yıl

bıra                 erkek kardeş

wae                kız kardeş

estene             var olmak

wair                sahip

domon            çocuk

lazek               erkek çocuk

çêneke            kız çocuk

zeweẓiyaene    evlenmek

zu ki                bir de

hona               daha, henüz

ozev                bekar

torn                 torun

pil                   büyük

qız                  küçük

B. Parçe ke waniya, na qesê cêreni pers benê :

1.      Ap Xıdır koti rao?

2.      Çı kar keno?

3.      Lazê kamio?

4.      Çond seṙi dero?

5.      Çond bıraê ho estê?

6.      Çond waê ho estê?

7.      Çond domonê ho estê?

8.      Çond lazê ho zeweẓiyê?

9.      Çond çênê ho zeweẓiyê?

10.    Çond domonê ho ozeviê?

11.    Çond tornê ho estê?

Zazaki de namey:

Zazaki de namu de neyreni u maykekeni esta. Namê maykeki ẓêde eve “e” qedinê. Na “e”ê maykekeni eve qewete telafuz nêbeno.

Mulxutê zeṙê çêi:

(zeṙê çêi de çond teney ke pêseroê pêro mulxutê zeṙê çêiyê)

pi                              mae

ap                             amıke  

ḳalık                          dêke 

torn                           torne 

bıra                           wae

veyve (ciniya bıray, ciniya api)

Lêzımi (nast dost):

xal                            xale

dereza                       derezae

wereza                      werezae

kewra                        kewrae

mısaiv                       mısaive

Kar ra gore namey:

muxtar                      muxtare

maylım                      maylıme

evkat                        evkate

doxtor                       doxtore

televe                       televiye

mendis                      mendise

mamur                      mamure

sofer                         sofere

C. Dıma na qesê cêreni pers benê:

1.      Namê to çıko?

2.      Tı koti rawa?

3.      Koti nisena ro?

4.      Çı kar kena?

Dersa çêi:

Eve zu paragraf ho nas kerdene dê.

Formê xeylêni

Formê xeylêni de ferqê neyr u maykeki çino.

Sufiksê formê xeylêni yê halê nominativi “-i”o sıst, ya ki “-y”o sısto. Namê maykekiê ke eve “-e” qedinê, sufiksê xeylêni ke guret, na “-e” gıneno waro.

Sufiksê formê xeylêni yê halê oblikuşi “-u(n)”o qewetıno. Na sufiks taê feku de beno “-o(n)” ya ki beno “-a(n)”.

   Zukek                Xeyle

          Nom.     Nom.       Obl.

______________________________________

Neyr

          ḳalık      ḳalık-i      ḳalık-u(n)

          ap         ap-i         ap-u(n)

          xal        xal-i         xal-u(n)

          çü         çü-y         çü-u(n)

          ko         ko-y         ko-u(n)

          lê          lê-y          lê-u(n)

          bıra       bıra-y       bıra-u(n)

Maykek

          ma-e     ma-y        ma-u(n)

          wa-e     wa-y        wa-u(n)

          lü-y-e    lü-y          lü-u(n)

____________________________________  

Namê ke eve “-i” qedinê:

Namê ke eve “-i” qedinê, formê xeylêni yê halê nominativi de na “-i”yê ho maneno. “-i”yê xeylênio ke yeno na “-i” ser, vıleşino ro.

             Zukek                Xeyle

             Nom.          Nom.          Obl.

______________________________________

n.          pi               pi               pi-u(n)

             zoni            zoni            zoni-u(n)

m.         kardi          kardi          kard-u(n)

             derẓêni       derẓêni       derẓên-u(n)

_______________________________________

Erzala Vilıke

Lista qesu:

erzale                        arzuhal, dilekçe

mudırê talim terviay   milli eğitim müdürü

rê                              -e, -a, için

mektevo vırên           ilkokul

zumıni caverdaene     ayrılmak

nıka                          şimdi

weiye kerdene           bakmak, beslemek

wastene                    istemek

veẓiyaene                  çıkmak

ṗoşti                         sırt, yardım

dewlete                     devlet

wendene                   okumak    

A. Sıma ki ẓê misalê cêreni erzale ra gore qesu pers kerê.

1. Vilıke sona kamıẓi mektev?   Sona mektevo vırên.

Derse        Zazaki

Tema        Hal dem pers kerdene

Hedef        Hal dem pers kerden u xatır wastene mısenê.

Mudet       40’+40’

“Ma ve xêrdi, weşiê, rındiê, çıturiê?” eve na qese televey motive benê. Dıma diyaloẋo cêren wanino.

Xıdır ve Ẋezale ra

X. Ma ve xêrdi Ẋezal!

Ẋ. Xêr ve sılamet bıra!

X. Se kena rında?

Ẋ. Rındune, tı wes vê! Tı çıturia?

X. Ez ki rındune, tı wes vê!

Ẋ. Kata sona?

X. Son çarşi. Xatır ve to!

Ẋ. Oẋır vo!

Araze kerimeZazakiyê cêri de eke hermete viye, vanê “Tı se kena?”, eke cüamerd vi, vanê “Tı se kenê?”

Nıka sıma hal demê zumıni pers kerê.

Hurendia qesunê corênu de eve na qesunê cêrenu ki zu diyaloẋ bınosê, hal demê zumıni pers kerê.

Çıturia, wesa, rında?         - Tı wes vê. Tı ki wesa rında?

Wesa, rında, çıturia?         - Haq raẓi vo. Tı ki wesa, rında?

Se kena, wesa, rında?       - Helmo ma de, tı wes vê. Tı ki wesa, rında?

Kopula eve sıfatu ra :

wes    sağ, sağlıklı

ez wesune    ma weşime

tı wesa         sıma weşiê

u weso         i weşiê

a wesa

dewız    köylü

ez dewızune       ma dewıẓime

tı dewıza            sıma dewıẓiê

u dewızo            i dewıẓiê

a dewıza

Sıma ki na qesunê cêrenu ẓê corêni eve kopula ra bınosê.

(rınd /iyi, cênc/genç, nêwes/hasta, pêrsan/rahatsız)

Telefon de:

Telefon cınino, cinia Ap Ali sona cêna:

C. A. Yeo!

A. U. Ma ve xêrdi veyvê! Ezo, Usıv.

C. A. Xêr ve sılamet bıra!

A. U. Wesa, rında?

C. A. Tı wes vê bıra, rındune. Tı se kena, rında?

A. U. Ez ki rındune, tı wes vê. Veyvê, Ali çê dero?

C. A. Nê, bıra. Şi kar.

A. U. Eke ame, sılamê mı cı rê vaze, vaze reê mı rê telefon kero.

C. A. Ya, van.

A. U. De xatır ve to!

C. A. Oẋır vo!

Lista qesu:

Yeo!                          Efendim!

nê                             hayır

ya                             evet

heya                         evet

telefon kerdene         telefon etmek

têl rakerdene             telefon etmek

Ey rê têl rakerê!         Ona telefon edin!

têl daene                   telefon etmek

Ae têl da.                  O telefon etti.

kerdene                     yapmak, etmek

rakerdene                  açmak

têl                             tel, burdatelefon

şiyaene                     gitmek

şi                              gitti

kar                            iş

Fiili

mastar            koka waxtê ravêrdi       koka waxtê nıkaeni    koka konyunktivi

zeweẓiyaene    zeweẓ-i-ya-                  zeweẓ-i-n-                 -zeweẓ-i-

fiilê bêqeydey:

mastar              koka waxtê ravêrdi     koka waxtê nıkaeni         koka konyunktivi

vatene              vake, va-(t)-              va-n-                              vaz-

şiyaene             şi-y-a-                        so-n-                               şêr-     

Derse     Zazaki

Tema      Çımê bonu, mal u gay

Hedef     1. Namê çımunê çêi mısenê.

                2. Namê heywanunê çêi mısenê.

Mudet    40’ + 40’               

1. MotivasyonBonê ma wertme u dı odê qıẓiê. Bonê Ap Xıdıri çond çımeê, mal gaunê ho keno koti, bıwanime.

Çê ma

Çê ma çımo ẓü oda meymanuna, zu bonê çêiyo, cao ẓü ki çilaro. Verde çardaxe esta. Cao ke çê tedero bonê çêiyo. Çilar de qatıẋ name ro, qavunê uwe name ro, legana noni te de name ro, te de sıt amê keme, do tede name ro, çiyê werdene te de name ro, te de non pozeme.

Memisxane çine vi, şiyêne deru de, peê daru de veẓiyêne tever. Ez ke biune muxtar, mı tevera meymanu rê memisxane vırast. Teneke ki mı kerdêne pıṙê uwe, eve ḳantola lewe de nêne ro.

Hurendia rovari

Hurendia rovari ciara. Te de rovar kenê. Kıncu şünê, uwe kenê ho ro.

Axura ma

Mereka ma ve axure ra 5 metroy bonê ma ra düriê. Mı axure bırna ra, heto ẓü gau keme cı, heto ẓü ki mali. Mali ke za, bıẓêku rê koz vırazeme.

                    QeseykerdoẋXıdırê Hesenê Dewreşi

Lista qesu:

çıme                          göz, bölüm

ẓü                             bir, biri

oda                           oda

meyman                    misafir

bon                           ev

çê                             ev, aile, ev içindeki eşyalar

çilar                          kiler

verde                        önde

çardaxe                     çardak

qav                           kap

legane                       legen

uwe                          su

sıt                             süt

amên                        süt mayası

non                           ekmek

potene                      pişirmek

ca                             yer

çi                              eşya,

werdene                    yemek

çiyê werdene             yiyecek şeyler

tever veẓiyaene         burdatuvalete gitmek

memisxane                tuvalet

ḳantol                       kutu

lewe de                     yanında

rovar                         çamaşır yıkama ve banyo yapma

ronaene                    indirmek

kınce                         elbise, çamaşır

şütene                       yıkamak

uwe ho ro kerdene     yıkanmak

axure                        ahır

mereke                     samanlık

düri                           uzak

rabırnaene                 ayırmak

het                            taraf

mal                           davar

ga                             öküz

zaene                        küçük ve büyük baş hayvanlar için doğurmak

koz                            koyun ve keçi yavruları için ayrılan yer        

vırastene                   yapmak, inşa etmek

mendene                   kalmak

est biyaene

est-o  vardır

est-a  vardır

estê    vardırlar

Yê ma dolavê noni esto, zu ki makina kıncu esta.

Hirê ki odê ma estê.

çine biyaene

çin-o   yoktur

çin-a   yoktur

çin-ê   yokturlar

Dolavê ma çino.

Yê ma makina kıncu çina.

Oda domonu ve oda meymanu ra ki çinê.

Parçe ra gore perşi:

Cüavê na qesu ki bıdê:

Waxto nıkae (Praesens):

men-d-ene    intranzitiv

man-en-

ez       man-en-(une)

tı        man-en-a

u        man-en-o

a        man-en-a

ma     man-e(n-i)me

sıma   man-en-ê

i         man-en-ê

2. Bonê çê Ap Qemeri çond çımeê, Ap Qemer mal gaunê ho, kergunê ho keno koti, bıwanime.

Bonê maê dewe

Çê ma de dünıke esta, çılar esto, hirê odê ma estê. Ẓüye yê meymanuna, ẓüye cılu tey name ro, ma ki tey kuma ra, ẓüye ki domoni tey kunê ra. Zu ki wertme esto.

Dünıke de qatıẋ name ro, zu ki te de non pozeme, qavu tey name ro.

Ondêl, odawa ke cılu tey name ro ae dero. Ondêli sero xaşiu, galu, çüalu name ro. Cılu galu sero name ro, çarsefe dame pı ra.

Gome

Gomê ma dı çımeê. Çımê gau, çımê ki mali ve miyu ra têwerte de keme cı. Qatır ve gauna zeṙê zu çımi derê.

Omnoni mali gau tevera keme goṙe.

Kozıkê kergu

Kergu keme cı. Taê kergu rê kozık nêvırazenê, axure de cı rê taṙe vırazenê, kergi nisenê taṙe ra

                    QeseykerdoẋḲurvarık ra Qemerê Aliyê Sılemani

Lista qesu:

dünıke                              mutfak

cıle                                   yatak

tey                                   burda, içinde

rakotene                           yatmak

wertme                             salon

qatıẋ (ron, ṭoraq)              yağ ve çökelek

ondêl                                üzerine zahire çuvalları, onların üzerine de yatak konan                                        hafif yüksekçe yer

çarsefe                             çarşaf

pı ra daene                       üzerine örtmek

zeṙe                                  iç, içeri

têwerte de                        iç içê

gome                                küçük baş hayvanların barındığı kapalı yer

qatır                                 katır (erkek)

tever                                dışarı

tevera (tever ra)               dışarda

goṙe                                 ağıl

kozıkê kergu                     kümes

Araze kerineAp Qemer “non” nê, “nu” vano, mı “non” nost ke, kes ẋelet nêşêro, eke her wendoẋ ret fam kero.  

Parço corên ra gore perşi:

Namê mal gau :

neyr             maykek

bızame         bıze (keçi)

kel                karpeşi (keçi yavrusu, üç yıllık)

keleze          karike (keçi yavrusu, iki yıllık)

tusk              tuske (keçi yavrusu, altı aydan sora)

bıẓêk           bıẓêke (keçi yavrusu, altı aya kadar)

ga                manga

olonçi                     nalegae  (inek yavrusu, 4 yıllık)

boẋe             nale  (inek yavrusu, 3. yılda)

mozık                     mozıke  (inek yavrusu 2. yılda)

guk               guke

Peyniya qeşi de herfa “n”y

Herfa “n”ya ke peyniya qeşi de, taê cau de qesey kerdene de telafuz nêbena.

Zonê qesey kerdene:                   Zonê nostene:

bu                                              bon

nu                                              non

ru                                               ron

zu                                               zon

hama kopula ke amê pey:

bonê ma

nonê ma

ronê ma

zonê ma

Taê vanê “Ez şiune hewn ra.”

Taê vanê “Ez şiune hew ra.”

Sufiksê xeylêni yê halê oblikuşi “-u(n)” :

                                                               Taê cau de:

Heyderu                                                  Heyderun

Heyderun u Demenu                                Heyderun u Demenun

hêgu                                                       hêgun

Na mordem son soder hêgu de gurino.      Na mordem son soder hêgun de gurino.

Derse     Zazaki

Tema      Soder ra ve sonde zu roza ma

Hedef     1. Zu roza ho çıturi vêrena ra, çı kar kenê, zu ki saate mısenê.

               2. Ontena fiilun u waxtu mısenê.

Mudet    40’+40’

1. MotivasyonEz soder sate 6ine de urzen ra, ara ho ken, son kar. Ap İvraim sate çondine de urzeno ra, çı kar keno, bıwanime.

Roza maa zımıstoni

Sonde 7ine de kume ra, soder 6ine de urzeme ra, sova keme cı, çay name ser, some axure fime ta, çi dame mali gau, yeme ara ho keme. Uza ra tepia resenê ho cême some derzê velg ame. Mali verdame ara ser, malê ho cême some bıṙ, çırayneme, sate çore de ṗonce de ame. Ame danga de sami dame cı, beme keme zeṙe, nafa ma some, sonde samia ho keme hazır weme. Waxtê sata ma ke ame, kume ra. Dikê soderi ke veng da urzeme ra.

                    04.01.2011, Mamekiye

                    QeseykerdoẋMarçig ra Ap İvraim, 81

2. fiili doz kerdene, mastar kerdene:

rakotene                   yatmak

raustene                    kalkmak

tafistene                    süpürmek

amaene                     gelmek

guretene                   almak

çıraynaene                otlatmak

werdene                    yemek

verdaene                   bırakmak

Lista qesu:

sonde                        akşam, akşamleyin

soder                        sabah, sabahleyin

sova                          soba

ser naene                  üste koymak

ara                            kahvaltı

uza ra tepia               ondan sonra

rese(n)                      örk

derze                        sırtla taşınan yük (yaprak veya ot)

velg                          yaprak

ser                            üst

bıṙ                             orman

danga                       kışın hayvanlara yaprak verilen yer

nafa                          bu defa

sami                          akşam yemeği

veng daene               çağırmak, ötmek

Parçe ra gore perşi:

Cüavê na qesu ki bıdê:

Dersa çêi:

Zu roza sıma çıturi vêrena ra, eve zu paragraf bınosê.

Koka fiilu

Zazaki de hirê bavêti kokê fiilu estê:

Fiilê tranzitivi estê, intranzitivi estê:

int.                                 tr.

remaene / kaçmak          remnaene / kaçırmak

vêsaene / yanmak          vêsnaene / yakmak

vostene / koşmak           voznaene / koşturmak

Heşt tore kokê waxtê ravêrdi estê:

1.                                  -

2.                                  -d-

3.                                  -t-

4.                                  -ı-t-

5.                                  -n-a-

6.                                  -a-

7.                                  -i-ya-

8.                                  -n-i-ya-

Fiilê ke eve qeydeê estê, fiilê bêqeydey estê:

Waxto ravêrde (Praeteritum):

Sufiksê mastari –ene, ya ki –(y)is ke dariya we, pey de koka waxtê ravêrdi manena.

mastar         koka waxtê ravêrdi

________________________________

berdene        berd- 

berdis           berd-

mendene      mend-

mendis         mend-

bervaene      berva-

bervis           berva-

werdene       werd-

werdis          werd-

Fiilê intranzitivi ke kesê hirinê zukekê neyri ra gore onciay sufiksê saxışi nêcênê, cokaro koka Praeteritumi kesê hirinê zukekê neyri ra gore beli bena.

Misali:

u mend

u berva

u rema

men-d-ene    intranzitiv

ez       men-d-u(ne)

tı        men-d-a

u        men-d

a        men-d-e

ma     men-d-ime

sıma   men-d-i

i         men-d-i

Waxto ravêrdeo formê sanıke (Perfekt):

Perfekt ki ẓê waxtunê ravêrdunê binu koka Praeteritumi ra yeno meyda.

men-d-ene    intranzitiv

ez       men-d-o

tı        men-d-a

u        men-d-o

a        men-d-a

ma     men-d-ime

sıma   men-d-ê

i         men-d-ê

Waxto ravêrdeo nêqediyae (İmperfekt):

İmperfekt ki ẓê waxtunê ravêrdunê binu koka Praeteritumi ra yeno meyda.

Eve sufiksê –êne vaẓino.

Şiyaene        intranzitiv

ez       şi-y-êne

tı        şi-y-êne

u        şi-y-êne

a        şi-y-êne

ma     şi-y-êne

sıma   şi-y-êne

i         şi-y-êne

Waxto ravêrdeo avê (Plusquamperfekt):

Na waxt ki ẓê waxtunê ravêrdunê binu koka Praeteritumi ra yeno meyda.

Koka fiilê temeli, herfa vengıne ya ki bêvenge ra gore sufiksê “-i”y ya ki “-y”y cêna“,

dıma ki “vi”yê bi-y-a-ene yeno.

men-d-ene    intranzitiv

ez       men-d-i vi

tı        men-d-i vi

u        men-d-i vi

a        men-d-i vi

ma     men-d-i vi

sıma   men-d-i vi

i         men-d-i vi

Derse     Zazaki

Tema      Dewe de omnoni

Hedef     1. Omnoni çı kar beno ey mısenê

               2. Fiil u waxtu mısenê

Mudet    40’+40’

1. MotivasyonSıma ṭoa şiyê ware? Ap Memed şiyo ware, na hekiata dey bıwanime.

Ware

Ma omnonia wertiye de şiyêne ware. Şiyêne Heseduze, şiyêne Tozenek, şiyêne Bêrü. Ma mal berdêne çıraynêne, ardêne. Tevera goṙe daru ra vırastêne, kerdêne goṙe. Biẓêki ki kerdêne koz. Kergi ve diku ra ki berdêne, cı rê kozık vırastêne, kerdêne kozık. Diku ke veng dêne, ma ustêne ra, ciniu do sanêne. Mal nêweti viye, roz çêê şiyêne cı.

Ez ve waa ho u bıraê huya şime mali, tıfong mı de vi, mı niada ke eke verg nisto ro çiyê ser, mı vake “belkia bıza weno” ez şiune mı niada ke, mala ṗeska, verg hao seroo weno. Mı tıfong na pa, sero da waṙo, geveṙ kerd. Ez u waxt des u çor, des u ṗonc seṙi de biyêne. U hayro mı nêvi, mı nê pa. Tersu ra ma mal kerd top, berd çê indi. Ma va “verg mali weno”, tersu ra ma berd çê. Apê mı ine vake:

- Ça mal rew ardo?

Ma ki va:

- Verg koto werte, tersu ra ma ardo çê.

                    06.01.2011, Mamekiye

                    QeseykerdoẋHovare ra  lazê Ali Avaşi Memed, 64

Parço corên de çond waxti vêrenê ra, kamıẓi fiili kamıẓi waxt de onciyê doz benê.

Waxto ravêrdeo nêqediyae:       

(ma) şiyêne               gidiyorduk

(ma) berdêne            götürüyorduk

(ma) ardêne              getiriyorduk

(ma) çıraynêne          otlatıyorduk

(ma) vırastêne           yapıyorduk

(ma) kerdêne goṙe     ağıla koyuyorduk

(diku) veng dêne       (horozlar) ötüyordu

(ma) ustêne ra          kalkıyorduk

(ciniu) do sanêne       (kadınlar) yayıkta ayran yayıyordu

Waxto ravêrde:

(ma) şime                         gittik

(mı) niada                         baktım

(mı) vake                          dedim

(mı tıfong) na pa               tüfekle vurdum

(mı verg) da waṙo             (ben kurtu) yere serdim

(mı) geveṙ kerd                 geberttim, öldürdüm

(mı qersune) nê pa            kurşunla vurdum

(ma) kerd top                   topladık

(ma) berd                         götürdük

Waxto ravêrde formê sanıke:

(verg) nisto ro ser             (kurt) binmiş üstüne

(ma mal) ardo                   (biz davarı) getirmişiz

(verg) koto werte              (kurt) içine girmiş

Waxto nıkae:

(verg) weno  (kurt) yiyor

Namê cau (yer isimleri):

Heseduze

Tozenek

Bêrü

Lista qesu:

ware                                 yayla

omnonia wertiye               yazın ortanca ayı

mal                                   davar

mala ṗeske                       yaban keçisi

kerge                                tavuk

dik                                    horoz

ciniye                                kadın

cı                                      ona, kendisine

rê                                     -e, -a, için

rew                                   erken

Waxto ravêrde (Praeteritum):

bi-ya-ene      olmak

ez         vi-(u)ne           ben     idim

tı           vi-ya               sen     idin

u           vi                    o        idi

a           vi-ye               o        idi

ma        vi-me              biz      idik

sıma      vi                    siz      idiniz

i            vi                    onlar   idi

Edatê vırendiyeke, ve, ra, ro

Vırendiya qesey de “e” cênê:

e-ke wazena

e-ve dest cêno

e- ra cı de

e-ro cı ne

A ke itara, bêro.

U adır ve dest cêno.

Dest ra cı de.

Ey ro cı ne.

Edatê peê namun u zamirura, ro, rê, de

1.  U  --        lazek-i          vineno.

2.  Ey  --       lazek-i ra      guret

3.  Ey da       lazek-i ro      --

4.  U  --        lazek-i de     niyo.

5   Mı  --       lazek-i rê      berd.

1a.  U  --       çênek-e        vineno.

2a.  Ey  --     çênek-e ra    guret.

3a.  Ey da     çênek-e ro

4a.  U  --       çênek-e de   niyo.

5a.  Ey  --     çênek-e rê    berd.

Hekiata Ap Memedia de bine:

Dewe

Mı dewe de hêga çinıtêne. Ez ve piyê ho ra vime. Ap Xıdır ame, sılam da

- Ma ve xêrdi! va.

Ma va:

- Xêr ve sılamet!

Ma zumıni pers kerd. Ma va:

- Tı xêr ama! Se kena, çıturia, domonê tu çıturiê?

Ey ki va:

- Sıma weşi vê, Haq raẓi vo. Sıma ki weşiê, rıdiê?

Ma ki va:

- Haq raẓi vo.

Vake:

- Keysu ra amu’ Mamekiye, uza ra amu ṭa. Hedıra mı nêamê, ho rê amu’. Mı va “Şêri’ ho rê bıxezeline.”

Sewê mend, sıpêdera şi.

                    11.11.2011, Mamekiye

                    QeseykerdoẋMemedê Ali Avaşi

Fiilê ke formê konyunktivi derê:

şêri’ (şêrine) gideyim

bıxezeline eyleneyim, zaman geçireyim

Lista qesu:

dewe                                köy

hêga                                 tarla

çinıtene                            biçmek

uza                                   orası

ṭa                                     burası

hedıra ho nêamaene         canı sıkılmak

                            konyunktivê waxtê nıkaeni            formê emıri 

pozitiv

negativ

Na parçe ki bıwanime:

Hes

Ez şiyo ero gau cêro, gay nêamey vi. Rêçe fetelnê, mı di. Kutık mı dero, çerexino, boe fetelneno. Ez vêrdune ra, çole esta uza xırxıloki bi, waxto ke ez çole veṙa vêrdune ra, mı niada ke çiyê pey ra ez guretune, vırare fiste mı ra. Mı vake:

- Yaw mı raverde, tı kamıẓiya, kay meke!

Mı va yanê qulo. Saṙê ho ame qarşiyê fekê mı, boe amê, mı niada ke heso. Zırçune, kutık mı de vi, hama se ke zırçune, kutık rest kua pa. Pakutene de heşi vake e! Ez estune. Ez gınune waṙo, boẓiyê mı şikiya.

          30.01.2011, Mamekiye

          QeseykerdoẋḲurvarık ra Ap Qemer, 90

Fiilê ke formê emıri derê:

Mı raverde!           Beni bırak!

Kay meke!            Oynama!

Lista qesu:

ero cı cêraene                   aramak

rêçe                                  iz

fetelnaene                        burdatakip etmek

kutık                                 köpek

çerexiyaene                      dolaşmak

boe                                   koku

ravêrdene                         geçmek

çole                                  çukur

xırxıloki                             bir çeşit yabani meyve (çoğul)

çiyê                                  bir şey, her hangi bir şey

pey                                   arka taraf

guretene                           burdatutmak

vırare                                kucak

vırare tı ra fistene              kucaklamak, sarmak

raverdene                         bırakmak

kay                                   oyun

yanê                                 burdabelki

qul                                    insan

qarşi                                 karşı

saṙe                                  baş

fek                                    ağız

hes                                   ayı

zırçaene                            bağırmak

hama                                ama

se                                     nasıl

restene                             yetişmek

pa kuaene                         vurmak, burdasaldırmak

estene                              atmak, fırlatmak

waṙo gınaene                    düşmek

boẓi                                  kol

şikiyaene                          kırılmak

Edatê ke het mısnenê /ra-, ro-, de-/ eve zamirê hedefi /cı/ ra:

(e)ra cı daene                   bir şeyi birine uzatmak

(e)ra cı cêraene                birine dönmek       

(e)ro cı cêraene                birini, bir şeyi aramak

(e)de cı pernaene              içine sokmak, saplamak

Sistemê fiilunê Zazaki de heti:

ro-kerdene

Ae aṙdi kerdi ro.

de-vınaene

A vınena de.

waṙ amaene

U ame waṙ.

waṙo-daene

Ey lazek da waṙo.

we-estene

Ey lazek est we.

we-peṙaene

Lazek peṙa we.

wer-ontene

Ey mıx ont we.

ra-sanaene

Ae hêlanek sana ra.

ra-kerdene

Mı çêver kerd ra.

Lista qesu:

rasanaene                 sallamak

rakerdene                  açmak

rokerdene                  açmak

mendene                   ölmek

devınaene                 uyuklamak

bervaene                   ağlamak

waṙ amaene              aşağı inmek

waṙo daene               düşürmek

wepeṙaene                sıçramak

weestene                  zıplatmak

werontene                 çekmek

ovorde (avorde)         aşağıya doğru

ovoro                        yukarıya doğru

nata                          bu yana

bota                          o yana

Mamekiye, 22.11.2011