Sey Qaji (Dizeleriyle Tarihe Tanik Dersim Sairi 1860-1936) – Daimi
Cengiz
Dersimli arastirmaci Dr. Daimi Cengiz, Dersim’in halk ozanlarindan Sey Qaji üzerine yaptigi çalismayi kitaplastirdi. “Dizeleriyle Tarihe Tanik Dersim Sairi: Sey Qaji” isimli kitap Horasan Yayinlari tarafindan okuyucuya sunuldu. Dr. Daimi Cengiz’in uzun yillara dayanan arastirmasinin ürünü olan kitap, Dersim’in ünlü halk sairi Sey Qaji ile ilgili bilinmeyenleri gün yüzüne çikariyor. Kitap bu alanda ilk çalisma olma özelligi gösteriyor.
“Siir, edebiyati sekillendirme kaliplarinin en güzeli olmaktan
öte insan diline ait ifade gücü en yüksek olanidir
da. Onunla sadece sairin sanatsal becerisi degil, kullandigi dilin canliligi
da toplumun gösterdigi saygidan tamamen bagimsiz bir sekilde belirir.
Onun için önünüzdeki kitapta derlenmis olan ve ilk
kez yayimlanan Sey Qaji’nin manileri ve kilamlari belagati yüksek
(derin anlam, anlatim, estetik ve stilistik içeren ) bir belge
olma özelligi tasir. Sairin anadilinin henüz resmiyette dil
olarak bile algilanmadigi bir zamandaolusmus eserler olarak, Zazaca’nin
muktedir ifade derinliginden yakin bir perspektif sunmaktadir. Kitabi
yayimlayana Sey Qaji’nin biricik eserlerinin unutulmasini önledigi
ve kamuoyuna ulasir kildigi için içten bir tesekkürü
borç biliriz.”
Prof. Dr. Jost Gibbert
“Hem Dimilki/ Kirmancki halk müzigi icracisi, hem de derlemeci
ve arastirmaci olarak Dersim folkloru üstüne çalismalariyla
taninan Dr. Daimi Cengiz; yaklasik otuz yillik bir alan çalismasi
sonucu, Dersim’in efsanevî sair- dengbêji, halk filozofu
ve manzum tarihçisi olarak adlandirabilecegimiz Sêy Qaji
üstüne derli- toplu bir çalisma yapmis bulunuyor. Sêy
Qaji’nin 1860- 1936 yillari arasinda yasadigi kabul edildigine göre,
demek ki bu çalismayla,Dersim’in yaklasik yetmis yillik toplumsal
ve siyasal tarihi gözler önüne seriliyor.”
Mehmet Bayrak
Gönül Gözüyle Yazanlar – Sennur Sezer
(15/01/2011 tarihli Radikal Kitap Eki)
Homeros, halkimizin deyisiyle “gönül gözüyle
gören” sairlerden biriydi. Onun ‘Ilyada’ ve ‘Odissa’sinin
anlatimlari baska nasil açiklanabilir ki? Sairligini gözlerinin
görmeyisine baglayan Âsik Veysel, “Kör oldum, Veysel
oldum” demez mi? Anadolu’nun Kürtçe söyleyen/yazan
halk sairlerinden en ünlülerinden biri Evdalê Zeynike’dir.
Ermeni asilli Gulê ile evli olan Evdal’in, Temo adinda bir
de oglu vardir. Yaslandiginda gözleri görmez olan Evdal, buldugu
kanadi kirik bir turna için söyledigi sarkilar/stranlar, bu
turna için Yaradan’ina sitemiyse söylence özelligi
kazanmistir. Bir gün mucize gerçeklesir. Evdal’in gözleri
ve turnanin kanadi iyilesir.
Eleskirt beyi Sürmeli Memet Pasa’ya dengbêjlik yapmis
ve onunla birlikte Kozan Avsar’larini sürme görevinde yer
almis olan Evdal kisa bir süre yasadigi görmezligi yoksulluk
ve yaslilikla ölçer: “Temo lawo li kalbun édi
korbun é [temo oglum, körlük yasliligin bir diger adidir]/
Xwedé xirab bike tinebun é [Allah yoksullugun gözünü
kör etsin.]
Türkçe disinda yazip söyleyen, ‘görmez’
halk ozanlarindan biri de 1860-1936 yillari arasinda yasamis olan halk
sairi Sey Qaji’dir (Seyit Gazi). Saz sairi olan Sey Qaji; kilam,
beyt ve manilerini Kirmancki (Zazaca) dilinde söylemistir. Onun eserlerinin
söylendigi bölge , bugünkü Türkiye cografyasinda,
Zazaca dilinin kuzey lehçesi olan Kirmancki’nin konusuldugu
Varto’dan Zara’ya kadar uzanan Alevi bölgesidir. Bu bölge
Osmanli dönemi cografyasinda “Dersim bölgesi”diye
adlandirilir.
Hem Dimilki/Kirmancki halk müzigi icracisi, hem de derlemeci ve arastirmaci
olarak Dersim folkloru üstüne çalismalariyla taninan
Dr. Daimi Cengiz; yaklasik otuz yillik bir alan çalismasi sonucu,
Dersim’in efsanevî sair-dengbêji, halk filozofu ve manzum
tarihçisi olarak adlandirabilecegimiz Sêy Qaji üstüne
derlitoplu bir çalisma yapmis, sairin 140 kadar manisini, 30 kadar
kilamini ve de yasam öyküsünü yayima hazirlamis: ‘Dizeleriyle
tarihe tanik Dersim sairi Sey Qaji’.
Kürt halk edebiyatinda Kilam, kusaktan kusaga aktarilan öykülerden,
ask hikayelerinden esinlenerek söylenen Kürtçe ezgilerdir.
Genellikle uzun hava seklinde icra edilir ve hüzünlü melodileri
ile dikkat çekerler.
Dr. Daimi Cengiz, sairin siirlerini de hatirlayanlardan dinleyerek yaziya
geçmis.
Sewqetê ma do are
berdo Çanaqala u Geliboliye.
Xot serio dame pêro seweta kilitê Anadoliye
Nêche vosnê geri, kilitê kowunê Dêsim’i
Kerdi vindi seferberligiye.
Dame pêro, mezelê ma bêlü niyê
Sayir, suarede namê ma cifiye
(Sevkiyatimizi toplayip
Çanakkale-Gelibolu’ya götürdüler
Yedi yildir savasiyoruz Anadolu’nun kilidi için
Nice koç yigitleri, Dersim daglarinin kilitlerini
Kaybetti seferberlik.
Çarpisiyoruz, mezar yerimiz belli degil
Sair, bari adimizi agitta an.)
Maniler ise daha çok melodisiz , dogaçlama söylenen
kisa ve vurucu siirlerdir. Melodisiz olduklari için belleklerde
fazla kalmazlar. Hatirlananlar daha çok atasözü, deyim
özelligi tasiyanlardir: Qanun rindo, hapis piso (Kanun iyidir, hapis
kötüdür); Kile ve hapisê Mazgerdi ra niso (Mazgirt
hapishanesine ates düse). Bu kisa siir parçalarinin uzun kilamlarin
akilda kalmis parçalari olmasi da mümkündür. Dini
bir kimligi de olan Sey Qaji’nin dini toplantilarda okunan bir ‘cenkleme
manisi’ Dr. Cengiz’e göre bu tür bir destan parçasidir.
Siirde seslenilen kisi Alaattin Keykubat’tir. Hükümdar
Kureys adli velinin ermisligini bir firina sokarak sinar. Kureys yalniz
kendi alinteriyle geçindigini vurucu bir iki dizeyle anlatir. O
sirada bir kartal gelip firini kanadinin esintisiyle buza çevirir.
Sey Qaji, siirinde böyle bir kartal kanadi olmak için ‘genç
ömürden bir soluk borç’ ister.
Daimi Cengiz, yaptigi tüm konusmalari yaziya geçmis. Bu konusmalar
bir bölge ve yasam biçimini de saptiyor. Edebiyat tarihinin
olmazsa olmaz kosullarinda ne zaman, nerede, nasil sorularini da ayrintilariyla
yanitliyor. Bu çalisma dili yaygin olmayan bir halk sairimizi belleklerin
kisa ömründen kurtararak edebiyat tarihine armagan etmis. Arada
anlatilan olay ve öyküler hem yakin tarihimizden belirli bir
dönem için yapilmis bir sözlü tarih çalismasi,
hem de Anadolu ile ilgili çalisma yapacak toplum bilimciler için
el degmemis bir malzeme arsivi.
Kitabin Künyesi
Sey Qaji
(Dizeleriyle Tarihe Tanik Dersim Sairi 1860-1936)
Daimi Cengiz
Horasan Yayinlari
2010
544 sayfa
