RadioZaZa Tv

 

TÜRKIYE’NIN BIR RENGI: ZAZALAR

 

Rasim BOZBUGA**Gazi Üniversitesi Siyaset Bilimi Doktora Ögrencisi

Türkiye Günlügü’nün Kis 2013, 113. Sayi’sinda (sayfa 57-78) yayinlanmistir.

Giris ve Bibliyografya

1853 yilinda Fransiz, Ingiliz, Osmanli ve Piyemonte devletleri ile Rusya arasinda yapilan Kirim savasi büyük tarihi önemi yaninda beklenmedik bir sonucu da dogurmustur. Bu savasta esir alinan Osmanli askerleri Osmanliyi daha derinlemesine tanima gayreti içindeki Rusya tarafindan bir alan arastirmasi araci olarak kullanilmis ve o güne kadar bilim adamlarinin haberdar olmadigi Zazacayi ve Zazalari bilim dünyasina taninmasini saglamislardir. Rusya için çalisan Alman bilim adami Peter Lerch Osmanlinin dogu bölgelerinden gelen üç esirden o güne kadar bilim adamlarinin haberdar olmadigi bir dil hakkinda ilk derlemeleri yaparak Zazaca hakkinda ilk kayitlari ortaya çikarmistir. Ancak bu Alman dil bilimci bu dili gramatik olarak incelemeye vakti yetmeyecek Zazaca hakkindaki bu derlemeleri yorumsuz ve analizsiz olarak yayinlanacaktir.[1]

Lerch’in 1857 yilinda bu yayinin sonrasinda da Zazaca’ya iliskin çalismalar yapilmaya devam etmistir. Tunceli’nin Pülümür Zazacasi üzerine Wilhelm Strecker’in “Mundart Der Duzik in Dersim” adli çalismasi Otto Blau tarafindan 1862 yilinda yayinlanmistir. 1864 yilinda Zazaca’nin Kürtçede bazi temel özellikleri itibariyle farkli oldugu Lerch’in derlemelerini analiz eden Friedrich Müller tarafindan yayinlanan “Zaza Dialect der Kurdensprache” adli eserde belirtecektir. Çermik Zazaca’si üzerine çalismalar yapan Alman arastirmaci Albert Le Choq’un arastirmasi 1903 yilinda Berlin’de yayimlanmistir. Fransiz arastirmaci Clement Huart yayinladigi çalismada Irani dillerden olan Esterebadi (Esterebad bugünkü Gorgan sehri olup Part bölgesinin merkezinde yer almaktaydi.) ile Zazaca’nin arasindaki güçlü benzerliklerin oldugunu 1909 yilinda ortaya koydu.[2] Kürtçe ve diger Irani diller üzerine önemli çalismalari bulunan Ingiliz Arastirmaci Ely Benister Soane, Kürtçe ile Zazaca arasinda büyük farklar oldugunu 1909 yilinda yazdigi makalede belirtmistir.[3]

1900'lü yillarin baslarinda Zazalarin meskun oldugu bölgelere yapilan seyahatlerde Zazalarin dili ve kültürüne iliskin kayitlar da yer bulmustur. Zazalarin yasadigi Dersim bölgesine 1911 yilinda yaptigi seyahatta L. Molyneux-Seel Dersimlilerin dilinin Zazaca oldugunu ve Kürtçeden farkli yapida bulundugunu belirtmistir.[4] Ayrica Elbsworth Huntington Firat havzasina yaptigi seyahatle ilgili olarak kaleme aldigi makalede Sünni Zazalarla Kizilbas Zazalar arasindaki kuvvetli benzerlige dikkat çekmistir.[5]

Zazalar ve Zazaca üzerine en önemli çalisma Alman bilim adami Oskar Mann tarafindan gerçeklestirilmistir. O. Mann, “yeni Farsça”dan farkli olan Zazaca ile Gorancayla karsilastirinca, 4. Temmuz 1906 da Prusya Bilimler Akademisine yazdigi mektubunda, Zazaca’nin katiyen Kürtçe olmadigini belirttmistir.[6] Daha sonra onun çalismalari diger bir Alman bilim adami olan Karl Haddank tarafindan analiz edilerek 1932 yilinda yayimlanmistir. Onlar bu çalismalari ile Zazaca’yi diger Irani ve Irani olmayan diller ile karsilastirmislar ve Zazaca’nin ayri bir dil oldugunu bir lehçe olmadigini ortaya koymuslardir.[7]

Daha sonraki yillarda Irani diller konusundaki uzman bilim adamlari tarafindan Zazalar ve Zazaca üzerine yapilan arastirmalar devam etmistir. Rusyali parlak bilim adami Minorsky Zazalarin dilbilimsel ve etnik köken nedenleri ile Kürtlerin bir alt grubu olmadigini ortaya koymustur.[8] Diger bir Irani diller uzmani olan MacKenzie ise Kuzey Irani dillerden Zazaca’nin ayri bir dil oldugunu ortaya koymustur. Ayrica MacKenzie Kürtçenin Güney Irani dilleri olan Farsça ve Beluçca ile güçlü baglarini ortaya koyarak Zazaca ile Kürtçenin Irani dillerin farkli gruplarindan oldugunu ispat etmistir.[9] Mann-Haddank ve Minorsky, Mackenzie gibi Irani diller üzerine uzman büyük bilim adamlarinin Zazaca’nin ayri bir dil oldugunu ispat etmeleri üzerine Zazaca’nin ayri bir dil oldugu bilim adamlarinca kabul edilen bir realite haline gelmistir. Daha sonralari Kürtler veya Zazalar üzerine yazan Kryenbroek, Windfuhr ve Paul, MacDowall, Bruinessen gibi onlarca batili bilim adami Zazaca’nin ayri bir dil oldugu konusunda birlesmislerdir. Son olarak Birlesmis Milletler kültür örgütü olan UNESCO, Zazacayi yok olma tehlikesi altindaki diller arasinda tasnif ederek Zazacanin karsi karsiya kaldigi güncel bir sorunun altini çizmistir.[10]

Dogu dünyasinda Zazalar üzerine bilimsel tetkikler konusunda büyük bir eksiklik bulunmaktadir. Bu konuda en önemli tetkik kendisi de aslen Zaza oldugu iddiasi mevcu olan Ziya Gökalp tarafindan yapilmistir.[11] Ziya Gökalp ayni anda Farsça, Kürtçe ve Zazaca’ya asina olmasi nedeniyle daha saglikli karsilastirma yapmis Zazaca’nin Kürtçenin bir lehçesi olmadigini, müstakil bir dil oldugunu ortaya koymustur. Bununla birlikte geleneksel dogu siniflandirmasina uyarak Zazacanin Kürd-i Kadim dillerinden kaynaklanabilecegi yanilgisina düsmüstür.[12]

Köken ve Erken Tarih

Zazalarin ilk dönem tarihleri hakkinda yeterli bilgiler ne yazik ki mevcut degildir. Fakat dilbilimsel deliller Zazalarin Kuzey Iran bölgesinden geldigini göstermektedir. Bilim adamlari Zazalarin soyu hakkinda Partlar ve Deylemliler olmak üzere iki halki ön plana çikarmaktadirlar. Bunlardan ilki olan Partlar Sasanilerden önce Iran’i yöneten Kuzey dogu Iran orjinli bir halk olup, Windfuhr onlarin dillerinin Zazacaya çok yakin oldugunu belirtmektedir.[13] Iranli tarihçi Kaveh Farrokh’da Zazalarla Partlarin güçlü bagi olduguna isaret etmektedir.[14] Zazalarin soyu ile ilgili olarak on plana çikan bir diger halk da Deylemlilerdir. Irani diller konusunda uzman olan MacKenzie dilbilimsel kanitlara dayanarak Zazalarin Hazar denizinin güney ucundaki Deylem bölgesinden geldigini belirtmektedir.[15] Deylemliler Sasanilerin baslangicinda Partlarin orijinal topraklarinin hemen batisindaki topraklarda yasayan bir halkti. Yetenekli savasçilar olarak bilinmelerinden dolayi Abbasiler ve Sasaniler büyük gruplar halinde onlari ordularinda istihdam etmislerdi. Abbasi hanedanin düsüse geçtigi 9. yüzyildan itibaren Deylemli hanedanlar bugünkü Irak ve Iran’in çogunu kontrol etmekteydiler. Bu dönemde diger Deylemli gruplarla birlikte Zazalarinda bati Iran’a yerlestikleri belirtilmektedir.[16] Bunlardan Büveyhiler Bagdat’i dahi kontrol altina almis ancak Selçuklularca ortadan kaldirilmislardir. Diger taraftan Part ve Deylem tezinin birbiri ile çelisen degil birbirini destekleyen iki tez oldugunu belirtmek gerekmektedir. Çünkü bunlar yaklasik ayni topraklarda birbirini takip eden iki tarihi halktir. Bu itibarla birbirinin devami olarak da görülebilir.

Diger taraftan asiret isimleri ve bölgelerin isimlendirilmesi de Kuzey Iran köken tezini güçlendirmektedir. Tarihi Part topraklarinin dogu komsusu olan Afganistan’daki bir asiretin ismi de Zazai’dir. Ilginç olarak bu asiret Afganistan’in Baglan bölgesinde de yasamakta olup, bu sehrin söylenisi tamamina yakini Zaza olan Solhan’in eski adi olan Boglan’a çok benzemektedir.[17] Öte yandan Zazalara en yakin dil konusan halk olan “Goran” isminin söylenisine çok yakin olan Iran’a komsu bati Afganistandaki “Gur” bölgesi ve tarihte bu bölgede yasamis “Gur” halki Zaza ve Goranlilarin Kuzey Iran ve Bati Afganistan kökenli olabilecegi tezini güçlendirmektedir.

Ayrica Zazalarin genetigi ile ilgili yapilan arastirmalara göre; Kürtlerle Zazalar yüzyillardir bir arada yasamalarina ragmen, tarihte Partlarla Deylemlerin yayildigi topraklarin kesistigi yerlerden olan Tahranda yasayanlar, Zazalara Kürtlerden genetik olarak daha yakindir. Sasirtici olarak Iran Kürtleri Zazalara, Türkiye Kürtlerinden genetik olarak daha yakindirlar.[18] Bu durum Serefhan’in Iran Kürtlerinin Goran olduguna iliskin tespiti ve Goranlarin da Zazalarin dilbilimsel olarak en yakin akrabalari olmalari açisindan anlamli olmaktadir.[19] Böylelikle Serefhan’in 1597 yilinda söyledigini genetik 2000'li yillarda dogrulamaktadir.

Bilim adamlari Kürtlerin Isfahan civarindaki tarihi anavatanlarindan kuzeye ve kuzeybatiya dogru göç etmelerinin, bati Iran Zagros bölgesine zaten yerlesik olan Zaza-Goran toplumunu derinden etkiledigini belirtmektedirler. Kürtlerin kuzeye dogru olan bu göçünü Kürt arastirmaci Izady’de Islam, Roma, Yunan ve Iran kaynaklarina dayanarak dogrulamaktadir.[20] MacDowal’da Goranlarin ve Zazalarin Kürtler bölgeye yerlesmelerinden önce zaten Zagroslarda olduklarini ve Zazalarin Kürtler tarafindan Anadolu’ya dogru itildiklerini belirtmektedir.[21] Kürtler ve Irani diller konusunda uzman olan MacKenzie[22] ve Kryenbroek[23] de dilbilimsel kanitlara dayanarak Kürtlerin göçünün Zazalari yerlerinden ettigini ve onlarin daha batiya göç etmelerine neden oldugunu ifade etmektedirler. Yine Fransiz dil bilimci ve Kürt uzmani Lecoq tarihi anavatanlari Isfahan civari olan Kürtlerin kuzeye göçlerinin, Zaza-Gorani konusulan bölgeyi küçülttügünü ve Zaza ve Goranlarin büyük çogunlukla Kürtler tarafindan asimile edildiklerini ancak Zazalarin bu asimilasyondan yasadiklari bugünkü topraklara göçleri neticesinde kurtulduklarini Erbil’de yapilan konferansta belirtmistir.[24] Ayrica, Kürtler üzerine önde gelen arastirmacilardan biri olan Bruinessen dilbilimsel olarak Zazalarin en yakin akrabalari olan Goranlarin, fiziksel görünüs, kültür ve dil olarak Kürtlerden farkli oldugunu da ifade etmektedir.[25]

Özet olarak tarihi anavatanlari Kuzey Iran olan Zaza-Goran gruplarinin Islam’dan önce ya da Islam’dan hemen sonra bati Iran ve Zagros daglarina yerlestiklerini ancak Kürtlerin kuzeye göçlerinin onlari yerlerinden ettigini ve Zazalarin bugünkü yasadiklari alanlara yerlesmelerine neden oldugunu söyleyebiliriz.

Tarih:

Zazalar hakkinda ilk tarihi kayitlar 13. ve 14. yüzyillara kadar gitmektedir. 13. yüzyildan kalma bir secerede Zaza (?? ??) asiretinden söz edilmektedir.[26] Yine 1341-1444 yasadigina inanilan Kaygusuz Abdal asagidaki siirinde Zazalardan bahsetmektedir. Ilginç olarak o Zazalari Kürt olarak nitelememekte ayri bir grup olarak bahsetmektedir.

“Sogani, arpa ekmegini Kürd’e ver,

Eger bu sene çikar isem yaza,

Ögünü odur, o onu yahsi yer,

Toplayim bir parça Gürcü, Abaza,

Türkmen’e ver yahni ile burmayi,

Elime geçerse on kadar Zaza

Arab’in önüne döktür hurmayi”

Yolar sakalini kavlak satarim.”[27]

Evliya Çelebi’de Danimarkali gezgin Carsten Niehbur da Zaza halkindan bahsetmektedir.[28] Diger taraftan Zazalar için sinonim kullanimlardan biri olan Dimili-Dumbili kullanimina çok yakin asiret isimleri erken dönem Islami kaynaklarda geçmektedir. Yakubi’ye göre 800 yillarinda Irani göçebelerin en batisindaki kabilenin adi Debabile idi.[29] Muhtemelen bu Debabile Botan ve Hakkari yöresine hakim olan ve Kürtler tarafindan bölgeden sürülen Zaza Dumbililerin söylenisinin galatiydi. Ayrica, Anadolu’da kurulan ilk Kürt beyligi ancak Deylemli (Zaza) destegi ile kurulabilmisti. Deylemlilerin tüm Ortadogu bölgesinde hakimiyetlerini artirdiklari dönemde Mervaniler ortaya çikabilmisler, hanedanin kurucusu Ebu Ali Ibn Mervan Deylemli olan yengesinin onayi ve izni üzerine bölgeye hakim olabilmistir.[30]

Anadolu’ya göçlerinin akabinde Zazalar beylik ve asiret konfederasyonu olarak örgütlenmislerdir. Serefname’de sayilan Mirdasi, Pazuki, Swedi, Melkisi beylikleri Zaza bölgelerine hakim durumdaydilar. Ancak bu beylikler hakkinda ayrintili bilgiye sahip degiliz. Kürt tarihçi Serefhan Zaza halkindan ya da dilinden bahsetmez. Sadece Zazalar için sinonim kullanim olan Dimili-dumbulilerden ve Zazalarin dil olarak en yakin akrabalari olan Goranlardan bahseder. O Iran Kürtlerinin Goran olarak bilindigini, Siyah Mansur, Cengi, Zengine, Pazuki beyliklerinin Goran oldugunu söyler. (s.15), Bradost’un (s. 330), Kelhurlarin da Goran (s.354) oldugunu ifade eder. Ayrica Serefhan Dunbililerden de bahseder. Dunbililerin Botan ve Hakkâri civarinda bulunduklarini ve Kürtler tarafindan daha sonraki yillarda Hoy bölgesine sürüldügünü anlatir.[31]

Zaza ve Goran beyliklerinin kaderi büyük ölçüde Osmanlinin doguya dogru ilerleyisi tarafindan belirlenmistir. Osmanlinin bölgeye hâkimiyetinden önce Zaza ve Goranlar Kürtlerden çok daha genis araziyi kontrol ederlerken, Kürtler büyüyen yeni süper güç Osmanli’nin müttefik olmalari nedeni ile Zazala ve Goranlar arazilerinin çogunu Kürtlere terk etmislerdir. Bunda Kürtlerin büyük çogunlukla Sünni veya Yezidi olmalarina karsilik Zaza ve Goranlarin büyük çogunlukla Heteredoks Sii olmalarinin etkisi bulunmaktaydi.[32] Sonuç olarak Zaza ve Goran beyliklerin çogunlugu hâkimiyetlerini kaybetmisler ve Zaza ve Goran dili çok daha az alanda konusulur duruma düsmüstür. Bugün Iran da Goran dili çok az bir insan kitlesi tarafindan konusulur haldedir.

Son yüzyil içerisinde Zazalarin tarihinde iki kritik olay meydana gelmistir. Bunlar Dersim ve Seyh Said hadiseleridir. Kürt milliyetçilerinin de kabul ettigi üzere Seyh Said isyani Zazalarca yürütülmüs bir harekettir. Kürtler isyana çok sinirli düzeyde katilmislardir. Hatta büyük çogunlukla devletle isbirligi içinde olmuslardir.[33] Isyanin Zaza karakteri bu isyan üzerine çalismis olan Olson[34] ve Gunter[35] gibi yazarlarca da dogrulanmaktadir. Alevi Zazalarla Sünni Zazalar arasindaki bölgeye yerlesik olan ve önemli bir kismi Alevi olan Kürtçe konusan Sadilli asireti Necip Aga emrinde orduyla beraber ortak hareket ederek, Karakoçan’dan Mendo bogazina kadar Seyh Said kuvvetleriyle çarpismislardir.[36] Dersim isyani ise Alevi Zazalar tarafindan yürütülmüstür. Isyana katilan asiretlerin tamami Zaza’dir. Tunceli’de az sayida bulunan Alevi Kürtler ise Seyit Riza’nin yaninda yer almamislardir. Isyanin merkezinde yer alan Nazimiye’nin tek Kürtçe konusan köyü olan Kimsor köyü, köyün kendi internet sitesine göre tarafsiz kalmistir.[37] Ayrica bu bölgede bulunan Sadilli asireti de devletle isbirligi içinde olmustur.[38] Bölgedeki Kürtlerin (alevi olsun sünni olsun) isyana destek vermemeleri, Zaza hareketince Dersim isyaninin tamamen Zaza isyani olarak takdim edilmesine neden olmustur.

Ilginç olarak Zazalar merkezi otorite ile sürekli olarak sorunlu olmuslar ve Osmanli Imparatorlugu ve Türkiye Cumhuriyeti ile hiç bir zaman mutlak manada iyi iliskiler içinde olmamislardir. Örnegin II. Abdülhamid döneminde kurulan Hamidiye alaylari içerisinde agirlikli olarak Kürt olmakla birlikte Türk (Karapapak) ve Arap asiretleri de bulunmasina ragmen Zaza asiret alayi bulunmamaktaydi.[39] Yine Zazalar genç Türkiye Cumhuriyetine iki defa en ciddi ayaklanmayla cevap vermislerdir. Bunlardan ilkine Seyh Sait digerine ise Seyit Riza önderlik etmistir. Son olarak Zazalarin devlet otoritesini güçlendiren 1982 anayasasinin en az destekçisi olmalari beklenen bir Zaza davranisi olmustur.[40]

Bu baglamda Zazalarin PKK ile iliskisi de ilginçtir. Onlar PKK zayif iken yaninda olmuslar ancak PKK ve örgütlü Kürt milliyetçiligi güçlenip bir otorite ve baski merkezi haline gelince ondan uzaklasmislardir. Alevi ve Sünni Zazalarin PKK’ya destekleri de oldukça sinirlidir. Zazalarin yasadigi alanlar agirlikli olarak daglik alanlar olmasindan dolayi PKK’nin yaptigi eylemlerin çok önemli bir kismi Zaza bölgelerinde olmasina ragmen Zazalardan PKK’ya katilim oldukça sinirlidir. 2008, 2009, 2010 yillarinda ölen 407 PKK militaninin ancak % 3,5’i Zazadir. Ayrica bu oran gitgide azalmaktadir. 2001, 2002, 2003 yillarinda ölen 255 militanin ise % 7,5’i Zaza iken 7-8 yil sonra bu oranin yariya düsmesinde yükselen Zaza bilincinin etkisi kadar PKK’nin ve Kürt milliyetçiliginin baskici hale gelmesinin etkisinin oldugu muhakkaktir.[41] Ayrica PKK Zaza bölgesi olan Dersime yerlesmekte zorluk çektigi, bölgede diger sol örgütleri tasfiye etmek zorunda kaldigi bilinen bir gerçektir.[42]

Zaza Dili ve Edebiyati

Zazaca (Zazaki) Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-Irani dalinin Irani alt grubundaki bir dildir ve Goranice ile birlikte Partcanin en az degisen seklidir.[43] Zazacanin içinde bulundugu Irani dil grubu içerisinde Osetçe, Ermenice, Pestunca, Farsça, Beluçca, Kürtçe, Talisça gibi diller yer almaktadir. Bu dillerin bir biri ile yakinligi Germen dilleri olan Ingilizce, Almanca, Isveççe ve Flamanca’nin bir biri ile yakinligi gibidir. Paul Zazaca’ya en yakin Irani dillerin Talisi, Gorani ve Herzendi (Irani olan Azeri) oldugu Tablo 1’de göstermektedir. Diger taraftan her ne kadar Zazaca Irani diller ailesi içinde olsa da Iran’in resmi dil olan Farsçanin lehçesi olmadigi gibi Kürtçenin de lehçesi degildir.

Asagida
yer alan Tablo I Irani dil ailesinde ses degisimleri baglaminda Zazacanin dilsel konumunu göstermektedir. Örnegin Zazaca’daki “h” sesi, “üç” rakaminin söylenisinde oldugu gibi Kürtçe ve Farsça ’da bulunan “s” sesine dönüsmektedir. Yine Kuzey Irani dil öbeginde “b” sesi güney Irani dillerde “d” sesine dönüsmektedir. Kapi, Zazaca’da “b” sesi ile baslarken Farsça ve Kürtçede “d” sesi ile baslamasi bu farklilasmayi göstermektedir. Diger bir örnek de “r” sesinin dönüsümünde görülebilir. Zazaca yilin söylenisinde “r” sesi Kürtçe ve Farsçada “L” sesine dönüsmüstür.

Tablo I: Zazacanin Irani diller arasindaki Yeri [44]

(Pth.-Partça, Gor.-Gorani, Az.- Türkik olmayan Azeri (Herzendi), Zaz.-Zaza, Tal.-Talis, Semn.-Semnani, Casp.-Hazar, CD-Merkezi Dialekt, Bal.-Beluç, Kd.-Kürtçe, Pers.-Farsça)

Keskin Zazaca’nin kendi içinde bir bütünlük saglayan 3 lehçeden (diyalekt) olustugunu belirtmektedir. Bunlari Kuzey, Merkez ve Güney olarak siralamaktadir. Bu siniflandirmanin, dilbilimsel olarak sadece dildeki ses, sekilbilim (morfolojik) ve kelime hazinesi (leksikolojik) açisindan degil, dili konusanlarla inanç bazinda da örtüstügünü; Kuzey Zazacasinin tamamiyla Alevilerce, Merkez Zazacasinin agirlikli olarak Safii, Güney Zazacasinin ise Hanefi Zazalarca konusuldugunu ifade etmektedir. Ayrica Zazaca’ya ana dili olarak çok iyi hakim olan ve günlük hayatinda kullanan, az çok farkli agizlari bilenler arasinda genelde tüm lehçeler arasinda anlasma saglanabilecegini belirtmektedir. [45]

Zazalar uzun sözlü edebiyat geleneklerine ragmen yazili Zaza edebiyati yaklasik son iki yüzyil içinde Arap alfabesinde ortaya çikmistir. Ilk bilinen Zazaca metinler 1798 ile 1833 yillari arasina tarihlenen Diyarbakir’da bulunan Alevilige ait elyazmalaridir.[46] Ilk Zazaca basili eser ise Liceli Zaza Ahmede Xasi’nin Kürt din adamlarinin Zazalarin kültürel birikimlerinin olmadigina iliskin sakalarina cevap olarak yazdigi 1899 yilinda basilan Zazaca mevlittir.[47] Ikinci Zazaca eser Siverek müftüsü Osman Efendiyo Babic tarafindan 1906 da yazilan ve 1933 te Sam’da basilan mevlittir.[48]

Zazaca yayindaki 60 yillik sessizlikten sonra, Zazaca bölüm içeren Roja Newe dergisinde 1964 yilinda ilk Latin harfleriyle Zazaca yayin yapilmistir. Daha sonralari 1980'e kadarki dönemde bazi solcu dergilerde Zazaca edebiyat örnekleri görülmüstü.[49] Fakat Zazaca edebiyatinin yeniden dogusu Avrupa’daki Zaza göçmenler tarafindan 1980 sonrasinda meydana getirilmistir. Bu dönem “Zazaca’nin Rönesans’i” olarak tanimlanmaktadir. Zaza aydinlarinca bu dönemde Piya, Ayre, Desmale Sure, Ware gibi dergiler yayinlanmistir. Bu dergilerde Zazacanin ayri bir dil oldugu Zazalar tarafindan açik olarak dile getirilmistir.

Selcan 2004 yilina kadar yayinlanan dergilerin listesini vermektedir.

1. Kizil Yol Fransa, 5 sayi

2. Ayre Isveç, 14 s.

3. Piya Isveç, 15 s.

4. Raa Zazaistani 2 s.

5. Waxt Darmstadt, 4 s.

6. Rastiye Fransa, 8 s.

7. Desmala Sure Londra, 16 s.

8. Ware Frankfurt, 13 s.

9. Tija Sodiri Frankfurt, 6 s.

10. Vengê Zazaistani Fransa, 3 s.

11. ZazaPress Stockholm, 15 s. (2004 yilina kadar)[50]

Kagit olarak yayimlanan dergilerin yaninda internet ortaminda yayinlanan Zazaca internet siteleri ve dergileri de bulunmaktadir. Bunlarin çogunlugu http://www.zazaki.de/ gibi Zazalarin ayri bir halk oldugunu savunanlara ait olsa da Zazalar arasinda Kürt milliyetçiligi yapan bir grup tarafindan çikarilan (http://www.zazaki.net/) gibi online yayinlar da mevcuttur.

Türkiye’de Zazacanin yayinlarda kullanilmasi oldukça yenidir. Türkiye’de tamami Zazaca olarak yayinlanan ilk dergi ise Erzurum’da yayinlanan “Vati” dergisidir. Halen Malatya’da Miraz adinda iki aylik felsefe ve edebiyat dergisi yayinlanmaktadir. Ayrica Yilmaz Güney’in Duvar filmi, tarihte Zazaca’nin sinemada kullanildigi ilk filmdir.[51] Türkiye’de ilk uzun metrajli Zazaca film ise 2011 yilinda,[52] ilk kisa metrajli film ise 2010 yilinda çekilmistir.[53]

Zazalarin yasadigi cografya ve Nüfus

Zazalar temel olarak merkezi dogu Anadolu bölgesinde yogunlasmis bir halktir. Zaza yazarlardan Selcan, Zazalarin Dogu Anadolu’nun Kuzey Firat yöresinde 37,8°- 42° enlem ile 37,8°- 40° paralelleri arasinda yasadiklarini belirtmistir.[54]

Harita I: Türkiye’de Zazaca Konusulan Bölge[55]

Zazaca konusulan bölge temel olarak Harita I’de belirtildigi gibi olsa da bu bölge disinda da kayda deger miktarda Zaza nüfus da yasamaktadirlar. Harita II’de iller bazinda Zaza nüfusa iliskin tahminler yer almaktadir.

Harita II: Türkiye’de Zaza Nüfus Dagilimi

Kurij[56], Selcan,[57] Lezgin[58] ve Keskin’in[59] verdigi bilgilere göre Zazalarin yasadigi yerlesim yerlerini asagidaki gibi siralayabiliriz.

1-Adiyaman Ili; Gerger ilçesi,

2-Aksaray Ili; Ortaköy ilçesi,

3-Ardahan ili; Göle Ilçesi,

4-Bingöl Ili; Merkez, Adakli, Genç, Karliova, Kigi, Solhan, Yayladere ve Yedisu ilçeleri,

5- Bitlis ili; Mutki Ilçesi,

6- Diyarbakir ili; Merkez, Çermik, Çinar, Çüngüs, Dicle, Egil, Ergani, Hani, Hazro, Kocaköy, Kulp ve Lice ilçeleri,

7- Elazig Ili; Karakoçan, Maden, Aricak, Palu, Kovancilar, Sivrice ve Alacakaya ilçeleri,

8- Erzincan Ili; Çayirli, Iliç, Kemah ve Tercan Ilçeleri,

9- Erzurum Ili; Askale, Çat, Tekman, Karayazi ve Hinis Ilçeleri,

10-Gümüshane ili; Kelkit, Siran Ilçeleri,

11-Malatya ili; Pütürge ve Arguvan ilçeleri,

12- Mardin ili; Derik ilçesi,

13- Kars ili; Selim ilçesi,

14-Kayseri ili; Sariz ilçesi,

15) Konya ili; Eregli ilçesi

16) Mus Ili; Varto içesi ve bati bölgesinde bazi köyler,

17) Siirt Ili; Baykan ilçesi,

18) Sivas ili; Kangal, Zara, Ulas, Imranli ve Divrigi Ilçeleri,

19) Sanliurfa ili; Siverek ilçesi,

20)Tokat ili; Almus ilçesi,

21) Tunceli ili; Merkez, Çemisgezek, Hozat, Mazgirt, Nazimiye, Ovacik, Pertek ve Pülümür Ilçelerinde Zaza nüfus barindiran yerlesim yerleri bulunmaktadir.

Ayrica Selcan 10 bin civarinda Zaza’nin Kazakistan’da yasadigini aktarmakta,[60] Aralekova ise yarim milyon Zaza’nin Avrupa’da göçmen olarak meskûn bulundugunu belirtmektedir.[61] Diger taraftan Ankara, Izmir ve Istanbul gibi büyüksehirlerde kayda deger miktarda Zaza nüfus bulunmaktadir.

Nüfus

Zazalarin nüfusu ile ilgili gerçek bilgiler nüfus sayimlarinda etnik köken sorulmadigi için bilinmemektedir. Ayrica politik ve ekonomik nedenlerle Zazalarin önemli bir kismi bugün göçmen konumunda olmasi da Zazalarin sayisinin bilinmesini zorlastirmaktadir. Bu nedenle Zazalarin sayisi ile ilgili birbirinden farkli rakamlar söz konusu olabilmektedir. Zazalarin sayisina dair tahminler 1 milyondan[62] 6 milyona[63] kadar farklilik gösterebilmektedir. Izady,[64] Kaya[65] gibi birçok yazar da Zazalarin 3-4 milyon civarinda nüfuslari oldugunu belirtmektedir. Diger taraftan tüm bu farkli rakamlara ragmen Türkiye’deki Zaza nüfusu toplam nüfus içinde %3’den az olmadigini %7’den fazla olmadigini söylemek hata olmayacaktir.

Din

Zazalarin tamami bireysel din degistirme vakalari disinda Müslüman bir topluluktur. Ancak mezhepsel olarak bölünmüs bir yapidadirlar. Kuzey bölgesindekiler alevi iken güney ve güney bati kesiminde yasayanlar Sünni Hanefi doguda yasayanlari ise Safi’dir. Alevi Zazalar, Tokat, Kayseri, Dersim, Sivas, Gümüshane, Bingöl’ün kuzeyi Mus, Erzurum ve Erzincan bölgesinde yasamaktadirlar. Hanefi Zazalar ise Aksaray, Çermik, Çüngüs, Siverek, Gerger bölgesinde meskûndurlar. Safi Zazalar ise Elâzig, Bingöl, Mutki, Lice, Hazro, Baykan bölgesinde yasamaktadirlar.[66]

Din Zazalarda bütün Ortadogu halklarinda oldugu gibi önemli bir toplumsal realitedir. Ancak din Zazalari diger halklardan ayiran en önemli olgu degildir. Zaza Alevileri diger Anadolu Alevileri ile büyük ölçüde ayni dini ritüelleri yerine getirirler. Diger taraftan Safi yada Hanefi Zazalar ise komsulari olan farkli etnik gruplardaki Hanefi yada Safilerden belirgin sekilde farkli degillerdir.

Zazalarin Türkiye’deki diger etnik gruplardan ayiran temel özelliklerinden biri de onlarin en yüksek Alevi oranina sahip etnik grup olmalaridir. Bunda Heteredoks Sii inancina ait meteryallarin Zaza diline yakin olan Irani dillerde yazilmis olmasinin da etkisi olmalidir. Ehli Hak inancina ait kelamlar Zazacaya en yakin dil olan Goranice yazildigi gibi[67] Alevilik üzerinde çok derin etkileri olan Hurufi inancinin kurucusu Fazlullullah Esterebadi kitabini yine Zazacaya yakin olan Gurgan-Esterebad lehçesinde yazmistir.[68]

KIMLIK VE ETNISITE

Zaza kimligini olusturmak için 3 fikir rekabet halindedir. Bunlari 1-Zazalar Kürt’tür 2-Zazalar Türk’tür 3 Zazalar Zaza’dir seklinde siralayabiliriz. Ilk fikir ittifak halinde bütün Kürt milliyetçisi gruplar ve fraksiyonlar tarafindan savunulmaktadir. Ayrica Türkiye cumhuriyeti devleti ve genel Türk kamuoyu da bu fikirdedir. Zazalarin Türk kökenli oldugu ikinci fikir bir dönem devlet ve bazi Zazalar tarafindan savunulmustur. En son ve en yeni fikir Avrupa’daki göçmen Zazalar arasinda uyanmis batili yazarlarin Zazaca’nin ayri bir dil oldugu konusundaki kanitlari ile güçlenmis ve son dönemde Türkiye’deki Zazalari da etkilemeye baslamis bir fikirdir.

Lehçeciler ve “Zazalar Kürt”tür Tezi

Birçok konuda tartisma ve mücadele halinde olmalarina ragmen Zazalarin Kürt oldugu, dillerinin Zazacanin bir lehçesi oldugu tezi farkli fikir, ideoloji ve eylem türünü benimsemis ilimli ya da radikal, Islamci yada laik bütün Kürt gruplari tarafindan iddia edilmekte ve öne sürülmektedir. Kehl Bedrogi, Kürt milliyetçilerinin Zazalara karsi bu tutumlarini, ” diger taraftan Kürt milliyetçiligi Zazalarin Kürtlerle ayni kökenden geldigini belirtmis ve bu tezlerini desteklemek için Zazaca’yi bir lehçe olarak ilan etmislerdir” seklinde özetlemektedir.[69]

Kürt milliyetçileri Zazalarin Kürt olduguna dair iddialarini kanitlamak için tarihi Zaza figürlerini Kürt olarak ilan etmekte ve Seyh Sait ve Seyit Riza gibi Zaza kökenli kisilerin Kürdistan için savastigini iddia etmektedirler. Fakat Zaza hareketi içindeki Zazalar onlarin Zaza oldugunu Kürt olmadiklarini ve Kürtlerin onlarin yaninda da degil devletin yaninda bulunduklarini savunmaktadirlar.[70] Ayrica Kürt milliyetçileri Zazalarin Kürt oldugunu ispat etmek için genelde, iç (Kürt milliyetçilerinin yayinlari) ve dogulu eski kaynaklari ön plana çikarmaktadirlar. Bunlardan Lezgin Arap, Türk ve Iran kaynaklarinin Zazalari Kürtlerin bir parçasi oldugunu ve hiçbirinin aksini iddia etmedigini ifade etmektedir.[71]

Kürt milliyetçileri Zaza hareketine karsi mücadele etmek için farkli teknik ve taktikleri uygulamaktadirlar. Bu baglamda dis düsmanlarin suçlanmasi en bilinen ve etkili yöntem olmaktadir. Kürt milliyetçileri kendilerinin “Zaza Problemi” için Devleti ve Ermeni akademisyenleri bu baglamda suçlamaktadirlar. Kürt milliyetçileri genel olarak Zaza hareketinin MIT tarafindan olusturuldugunu milli istihbarat teskilatinin bu komplonun arkasinda olduguna iddia etmektedirler. Abdullah Öcalan’da bu fikirdedir.[72] Diger taraftan bazi Kürt milliyetçileri diger batili bilim adamlarinin yaninda Ermeni bir kaç akademisyenin Zazalar hakkinda makaleler yazmasini bir komplo havasinda sunmakta ve “Zaza Problemi” için Ermenileri suçlamaktadirlar.[73] Onlar ayni zamanda bu Ermeni yazarlarin Kürtleri bölmek istedigini iddia etmektedirler.[74] Bir baska Kürt milliyetçisi ise Ermeni akademisyenlerin Zazalar üzerine çalismalarini tarihi Ermeni Kürt karsitliginin da etkisi ile emperyalizmle iliskilendirmektedir.[75]

Kürt milliyetçileri tarihi düsmanliklardan ötürü birkaç Ermeni akademisyenin Zazalar üzerine çalismasini komplo olarak öne sürmelerine karsilik Zazalar üzerine en fazla çalisma yapan ya da Zazalarin Kürt olmadigini ispat edenler kesinlikle Ermeniler degildir. Bu konuda Almanlarin tartismasiz üstünlügü vardir. Ilk Zazaca derlemeleri yapan Lerch Alman oldugu gibi ilk defa Zazacanin Kürtçe olmadigini ispat eden Mann-Haddank’ta Alman’dir. Öte yandan Zazaca üzerine ilk enstitü de Almanya’da açilmistir.[76] Zazacanin okullarda ögretilmeye baslanmasi Avrupa ve özellikle Almanya’da olmustur.

Kürt milliyetçileri ayni zamanda Zazalarla ilgili kültürel ve akademik faaliyetleri engellemeyi de bir yöntem olarak benimsemislerdir. Ilk basta Irani diller konusunda uzman olan Haddank’in 1930'larda Zazalar hakkinda çalismasi meshur Kürt milliyetçilerinden Celadet Bedirhan tarafindan engellenmeye çalisilmistir.[77] Yine Tunceli üniversitesinde Zazaca’nin ögretilmeye baslanmasini protesto etmek için Kürt milliyetçisi ögrenci grubu eylem yapmistir.[78] Bingöl üniversitesinin Zazalar üzerine uluslararasi konferans düzenlemesi Kürt milliyetçisi gruplar tarafindan protesto edilmistir.[79]

Bazi durumlarda Kürt milliyetçileri Zazalara iliskin faaliyetleri fiziksel güç kullanarak engellemeye çalismaktadirlar. Sait Çiya Kamer Özkan’in Zazaci oldugu bahane edilerek radikal Kürt gruplari tarafindan öldürüldügünü, Avrupa’da Zazalar tarafindan organize edilen kültürel aktivitelerin Kürt milliyetçisi gruplar tarafindan fiili saldirilara maruz kaldigini, Avrupa Birligince Istanbul’da yapilan azinlik gruplari toplantisinda Zaza katilimcinin konusmasinin Kürt milliyetçisi gruplarca engellendigini belirtmistir.[80] PKK’da Zazalar karsisinda inisiyatif almis 2009 yilinda Tunceli’de dagittigi bildirilerle Zaza hareketini tehdit etmistir.[81]

Diger taraftan Kürt milliyetçisi adaylarin 2011 genel seçimlerinde Zaza bölgelerinde yenilgiye ugramalari ya da beklenenden daha az destek bulmalari Kürt milliyetçilerinin Zazalara karsi tehdit ve fiili tecavüz seklindeki saldirilarini artirmalarina neden olmustur. Bu baglamda Abdullah Öcalan seçimden hemen sonra PKK’ya Zaza hareketini hedef göstermis[82] akabinde PKK, Zazalara karsi eylemlerini yogunlastirmis Zaza sivillere ve politikacilarina saldirilarini baslatmistir. PKK Zaza isadamlarini[83] ve sivilleri kaçirmis ve öldürmüs,[84] Zaza bölgesindeki insaat santiyelerini yakmis, isçileri kaçirmis,[85] önde gelen Zaza politikacilardan birinin akrabasini öldürmüstür.[86]

Kürt milliyetçileri komplo teorileri disinda iki faktörün Zaza hareketinin olusmasinda etkili oldugunu düsünmektedirler. En basta Kürt milliyetçileri kendilerini suçlamakta ve bazi Kürt milliyetçilerinin Türkiye’de Kürtlerin tamamina yakinin konustugu Kurmanci lehçesini ön plana çikarmalarinin Zazalarda tepkiye neden oldugunu belirtmektedirler. Ayrica Sovyetler Birliginin çökmesinin sosyalist Kürdistan devrimine olan inanci kirdigini ve bunun da bölgeci Zazaci egilimlere bosluk yarattigini düsünmektedirler.[87]

Kürt milliyetçilerinin iddialarinin aksine Türkiye’de devletinin resmi pozisyonu da Kürt milliyetçilerinin lehçeci tezini desteklemektedir. Bu destegin birçok kaniti bulunmaktadir. Örnegin, devletin resmi televizyonu PKK ve diger Kürt milliyetçileri ile paralel sekilde Zazaca’yi Kürtçenin bir lehçesi olarak tanimlamaktadir.[88] Ek olarak Kürtçe yayin yapan TRT6 da Zazaca programlar yapan Muhammed Dara Akar da Zazaca’nin Kürtçenin lehçesi oldugunu söylemektedir.[89] Hatta Türkiye Cumhuriyeti Basbakani da ayni sekilde Zazaca’yi Sorani ile birlikte Kürtçenin bir lehçesi olarak tasnif etmistir.[90] Son olarak 2012-13 ögretim yilinin hemen öncesinde yayinlanan ve Milli Egitim Bakanligi tarafindan Zazaca’nin ögretilmesi amaciyla hazirlanan kitapta, Zazaca’nin Kürtçenin bir lehçesi olarak sunuldugu ve Kürt milliyetçileri tarafindan kullanilan alfabenin esas alindigi görülmektedir.[91] Milli Egitim Bakanliginin bu politikasi ile Kürt milliyetçilerinin temel sorunlarindan biri olan “dil sorunu” Zazaca lehçelestirilerek Kürt milliyetçileri lehine çözümlenmis durumdadir. Ayrica her ne kadar Zazalar aksini iddia etseler de devlet ve Kürt milliyetçileri ortak olarak Dersim ve Seyh Sait isyaninin Kürt isyani olarak tanimlamaktadirlar. Zaza hareketi, devletin Kürt milliyetçilerinin tarafinda olmasindan ve Kürt milliyetçilerinin inkarci tutumlarindan rahatsizdirlar.[92]

Özet olarak Zazalara karsi devletin bakis açisi ile Kürt milliyetçileri ve PKK’nin bakis açisi arasinda kayda deger bir fark bulunmamaktadir. Kisacasi her ikisi de Zazalari Kürtlerin bir alt grubu olarak görmektedir.

Zazalara karsi Kürt milliyetçilerinin tezlerinin devlet tarafindan desteklenmesinin farkli nedenleri bulunmaktadir. Türkiye’de devletin ve genel kamuoyunun Zaza realitesini kabul etmemesinin nedenleri; yaygin ve yogun cehalet, yeni fikirlere direnç, etnisite konusundaki korkular ve bürokrasinin yapisal sorunlari olarak siralanabilir.

Öncelikle 80 yildir onlarca bilim adaminin yüzlerce bilimsel çalismada ortaya koydugu “Zazaca’nin ayri bir dil, Zazalarin ayri bir halk oldugu” bilimsel gerçeginin ret ve inkarinin temel açiklamasi yaygin ve yogun cehalettir. Cehalet toplumun sadece alt ve orta katmanlarinda degil okumus üst katmanlarinda da vardir. Buna iliskin örneklerinden biri 2012 yilinda RTÜK’ün Zazacanin siniflandirmasina iliskin uluslar arasi tasnifleri hiçe sayip Zazacanin konumunu inkarci bir bakis açisina sahip Kürt enstitüsüne sormasidir. Akabinde de bilimsel onlarca eserin ortaya koydugu realiteye ragmen Zazacanin varligi inkar edilerek Zazaca lehçe olarak tanimlanmasina karar verilmistir.[93]

Bu cehaletin bir sebebi de geleneksel uygulamalara güven ve etnisite konularindan duyulan korkulardan kaynaklanmaktadir. Ayrica devlet ve genel Türk kamuoyunda yeni bir etnik grubun yeni bir etnik sorun oldugu algisi bulunmaktadir. Avrupa’da ilk Zaza hareketinin ortaya çiktigi “Zazalarin Kürt olmadigini ayri bir etnik grup oldugunun Zazalar tarafindan ilk kez ilan edildigi 1980’lerde Türkiye’de en çok satan gazetelerden birinin manseti “ve simdi Zaza sorunu” seklindedir. Bu bakis açisi alisilan etnik gruplamanin degistirilmemesi ve dolayisiyla Zazalarin etnik tanimlanmasinin “Zazalar Kürt’tür” seklinde sabit kalmasini gerektirmektedir.[94]

Bir diger etkende Osmanlida uygulanan millet sistemi uygulamasinin sekil degistirerek devam etmesidir. Osmanli devleti döneminde küçük parçalar bütünlestirilerek yönetilmeye çalisilmis ve farkli gruplar tek bir kompartiman olarak düsünülmüstür. Osmanli devletinin bu yaklasimi Makedonlara karsi da uygulanmis ayri bir Makedon kimligi reddedilerek bu grup Bulgar kompartimanina dahil edilmistir. Bu yaklasim Bulgar milliyetçilerinin Bulgar saydiklari Makedonlar adina Selanik çevresinde ve günümüz Makedonya’sinda binlerce Müslümani katletmelerine ortam saglamistir. Osmanli’nin bu yaklasimi sonucunda ayri bir Makedon milletinin olusmasi bölgenin Osmanli hâkimiyetinden çikmasi ile mümkün olabilmistir. Bugün Zazalara iliskin uygulamada bu millet sistemi aliskanligin etkileri gözlenmektedir. Örnegin devlet Zazaca yayinlari ayri bir kanal kurarak yapma yerine Akar örneginde de görüldügü üzere Zazalari Kürt olarak tanimlayanlarin eliyle TRT6 içinde yürütmektedir

Ayrica devlette sürekliligi temsil eden bürokrasinin isleyis biçimi ve yüksek düzeyli bürokratlarin profili de bunda etkilidir. Türkiye’de bürokrasi de yükselmek için entelektüel kapasitenin gelistirilmesine gerek bulunmamaktadir. Bu nedenle batili akademisyenlerin Zazalarin ayri bir etnik grup oldugunu ispat eden sayisi yüzden fazla arastirmalari ve tezleri bürokrasinin alisilmis zihin duvarlarini asamamaktadir. Buna mukabil örnegin Türkiye’nin komsusu Iran’in vali ve genelkurmay baskanlarindan Kürtler üzerine bilimsel kitaplari olanlar (Arfa ve Attar) bulunurken onlarin Türk meslektaslarinin hiç birisinin böyle bir çalismasi mevcut degildir. Yine Ingilizlerin Erzurum’daki konsolosluk görevlilerinden olan Soane, Ruslarin Erzurum, Tebriz ve Urumiye’deki diplomatlarinin Ortadogu dilleri üzerine yetkinlikleri ve onlarin bilimsel çalismalarina karsilik Türk diplomatlarinda böyle bir nitelik gözlenmemektedir. Etnisite ve etniklik üzerine konusmak ve politika gelistirmekten geleneksel korkulari nedeniyle uzak duran, “millet sisteminin” geleneksel bakis açisinin cenderesinden çikma cesareti gösteremeyen ve rutini yerine getirerek otomatik ya da kulis faaliyetleriyle üst kademelere yükselmis, entelektüel kapasitesini gelistirme geregini hissetmemis Türkiye’nin üst bürokrasisinin Zazalar konusunda batili bilim adamlarinin 80 yil boyunca ortaya koydugu ”Zazaca’nin ayri bir dil Zazalarin ayri bir halk oldugu” bilimsel gerçegini yok saymasi ya da reddetmesi kadar normal bir sey olamaz.[95]

2-Zazalar Türk’tür Tezi

Bazi Zazalar ve bazi Türk milliyetçileri Zazalarin Türk asilli oldugunu iddia edegelmislerdir. Bunlardan Hasan Resit Tankut Zazalarin Türk asilli oldugunu Zaza kelimesinin eski Türkçe de “sak” tas kelimesinden geldigini ve Zazalarin taslik bölgelerde yasadigi için böyle denildigini ifade etmektedir.[96] Sevgen ayni iddiayi Dersim Zazalari için tekrarlamistir.[97] Bu görüs bazi Zaza yazarlar tarafindan da tekrarlanmistir. Bunlara Vartolu Alevi Zaza Serif Firat, Zazalarin Arap istilasi döneminde Irani terk ettiklerini ve zaman içinde Türkçe olan dillerini unuttuklarini belirtmistir.[98] Diger bir Zaza Hayri Basbug Zazalarin dogu Anadolu’yu eski tarihlerde kisa süreligine kontrol eden Subar Türklerinden geldigini söylemektedir.[99]

3-Zaza hareketi ve Zaza kimliginin ortaya çikisi

Oldukça yakin zamanda ortaya çikan Zaza kimliginin ortaya çikisi ve Zazalarin Kürt oldugunu iddia eden geleneksel bakis acisina meydan okuyan yeni bir akimdir. Zazalar hakkindaki batili bilimsel eserlere Zazalarin ulasabilmesi, Avrupa ülkelerine göç, Sovyetler Birliginin çöküsü, teknoloji ve bilisim dünyasindaki gelismeler ve Kürtçe yayinlarin artmasi, Kürt milliyetçiliginin yayginlasmasi ve radikallesmesi, Türkiye’deki liberallesme ve Avrupa birligi sureci Zaza kimliginin olusmasinin ve taban bulmasinda baslica faktörleridir.

Zaza kimliginin olusmasinda belki de en önemli faktör Zazalar üzerine yapilan bilimsel çalismalarin Zazalarin ayri bir halk oldugunu ispat etmeleridir. Mackenzie, Minorsky, Haddank gibi akademisyenlerin Zazacanin Kürtçenin bir lehçesi olmadigini kesin olarak ispat etmeleri Zaza kimliginin ortaya çikmasinin temel belirleyicisi olmustur. Bu nedenle söz konusu çalismalarin var olmamasi halinde Zaza kimliginin ortaya çikmasinin mümkün olmayacagini söylemek abarti olmayacaktir.

Zaza kimligi temel olarak Bruinessen ve Wilgenburg gibi yazarlarinda belirttigi üzere Avrupa’da ortaya çikmistir. Avrupa’ya göç Zazalarin Zazalar hakkinda bilimsel eserlere ulasmasini saglamistir. Örnegin önde gelen Zaza akademisyenlerden Selcan, Üniversite’de arastirma yaparken Zazaca’nin Kürtçenin bir lehçesi olmadigini ve Zazalarin Kürt olmadigi bilimsel gerçegini kabul etmek durumunda kaldigini ifade etmektedir.[100]

Ilginç olarak Zaza kimliginin Avrupa’da ortaya çikisi diyalektik bir sekilde Kürt milliyetçiliginin faaliyetleri ve çabalari ile iliskilidir. Öncelikle Kürt milliyetçileri Kürtçenin egitim dili olarak taninmasina yönelik çalismalari Zaza kimliginin ortaya çikmasini etkilemistir. Bruinessen Avrupa’daki bu sureci;

“Türkçe disinda tüm yerel dillerin yasaklandigi Türkiye’de, kisinin kökensel olarak Kurmanci ya da Zazaca konusmasi önemli görünmemistir. Buna karsilik Avrupa’da, Kürt eylemcilerin göçmen Kürt isçilerini harekete geçirebilmek için bulunduklari girisimlerden biri, Türkiye’den göçmen olarak gelen herkesin ana dilinin Türkçe olmadiginin resmen taninmasi ve Kürtçe’nin okullarda ana dillerden biri sayilmasi için, ana dilde egitimdir. Bu Zazaca konusanlari kaba bir ikilemle karsi karsiya birakmistir: Onlar da çocuklarina Alman okullarinda “ana dil” olarak Türkçe yerine Kurmanci ögretilmesini talep etmeli midirler? Bazilari, kendi bölgelerinde kendilerinden önceki kusaklar her zaman Kurmanci’yi lingua franca olarak ögrenmis olduklari için bunu talep ettiler; ancak belirgin bir huzursuzluk baki kaldi. Bu Zazaca konusanlarla Kurmanci konusanlarin çikarlarinin açikça özdes olmadigi bir meseleydi” seklinde anlatmaktadir.” seklinde özetlemektedir.[101] Diger bir ifade ile Avrupa’da Kürt milliyetçilerinin Kürtçe ögretim talepleri diyalektik sekilde Zazalarin kendi dillerinde egitim taleplerini doguran bir neden olmustur.

Kürt milliyetçilerinin Zazaca’nin bir yazili dil olmasina karsi çikmalari da Zazalarin Kürt milliyetçilerine tepki duymalarina yol açmistir. Avrupa’ya göçen Kürt milliyetçilerinin Kürtçe edebiyati gelistirmeye çalistiklari dönemde bazi Kürt milliyetçileri Zazaca yayin yapilmasina karsi çikmalari da Zazalar arasinda tepkilere sebep olmustur. Bu dönemde Avrupa’da Paris Kürt enstitüsünün Zazaca yayina baslamasi ile dil meselesi iyice alevlenmistir. Yine Bruinessen “Bu, siyasal nedenlerden ötürü dilsel ayrimciliga siddetle muhalefet eden belli milliyetçi entellektüel çevrelerde sert olumsuz tepkilere yol açmistir. Bunlarin bir kismi, sentetik bir birlesik Kürt dili için çalismis; digerleri iki yazili Kürt diline tahammül edebileceklerini düsünmüsler; ancak daha önce neredeyse hiç yazili gelenege sahip olmayan Zazaca’yi bir diger yazili dil olarak gelistirmenin Kürt ulusu arasina ayrilik tohumlari ekmek olacagina karar vermislerdir. Yazili Zazaca’nin gelistirilmesi ya da yasaklanmasina dair tartisma, sürgündeki Zaza entellektüellerinin küçük çevresinde, fikir ayriliklarina yol açan büyük bir etki yaratti. 1980'lerin sonunda ilk Zaza dergisi yayimlandi ve kesinlikle Kürtçe degildi. Dergide Zazaca, Türkçe, Ingilizce makaleler vardi; ama Kürtçe yoktu. Zazalar’dan, kimlikleri uzun zamandan beri sadece Türk devletince degil, Kürtler’ce de reddedilen ayri bir halk olarak söz ediyor; ve cografi bir ad olarak Kürdistan terimini reddettigini belirterek, Zazalar’in eski yurdu için Zazaistan kelimesini icat ediyordu. Derginin ilk basta çok küçük bir okuyucu çevresi oldu; ama kizgin Kürt tepkileri her seye ragmen derginin söyledigi bir söz oldugunu gösterdi ve tedricen artan sayida Zaza derginin görüslerini benimsedi” [102]

Kürt milliyetçi çevreleri Zaza yazarlarin Avrupa’da Zazacanin varligin savunma konusundaki faaliyetlerini baltalamak için onlarin devlet tarafindan yönlendirildigi komplo teorisine siki sikiya sarilmislardir. Bununla birlikte Kürt milliyetçileri içinde de Zaza hareketinin dogusunda, Zazalara karsi Kürt milliyetçilerinin asimilasyoncu ve inkârci politikasinin etkileri oldugunu kabul edenler de bulunmaktadir. Kürt yazar Hassanpour bütün milliyetçilikler gibi Kürt milliyetçisi çizgisinin de tek dil, tek millet anlayisina sahip oldugunu söylemekte ve bunu elestirmektedir.[103] Bu baglamda Lezgin’de Kürt milliyetçisi çizgisindeki Kurmanci’yi öne çikaran ve Zazaca’yi ikincillestiren yaklasimlarin Zazalar arasinda tepki dogurdugunu itiraf etmektedir.[104]

Zaza kimliginin daha belirgin hale gelmesine imkân hazirlayan bir etken de teknoloji ve bilisim dünyasinda ortaya çikan gelismelerdir. 90'lardan itibaren uydu kanallari ve internet Kürtçe yayinlarin insanlara daha kolay ulasmasini saglamistir. Bu durum diyalektik sekilde artan oranda Zazalarin Kürtlerle dil farkliligini hissetmelerine neden olmustur. Diger taraftan internette Zaza hareketinin farkli fraksiyonlari online yayin yapabilme imkânina kavusmus bu da Zaza hareketinin daha genis kitlelere sesini duyurmasini saglamistir. Ayrica sosyal medyada da Zazalar yavas yavas kendilerini ifade etmeye baslamislardir. Facebook’ta “Zaza Kültürü” sayfasi 58.284 kisi tarafindan begenilmis, “Zazalar” sayfasi 15.870 kisi, “Zazaki Muzik = Muzikê Zazaki” sayfasi ise 36.782 kisi tarafindan begenilmistir.[105] Bu durum Zazalarin artan oranda bilinçlendiginin göstergesi olmaktadir.

Sovyetler Birliginin çöküsü de dolayli olarak, sosyalist devrim umudunun yikilmasi, milliyetçiligin ve dini kimliklerin yükselmesi nedenleri ile Zaza kimliginin güçlenmesinin sebeplerinden olmustur. Soguk savas döneminde özellikle Alevi Zazalar sol hareketler içinde çok etkindiler. Onlarin önemli bir kismi PKK’yi sosyalist bir örgüt olarak görmelerinden ötürü desteklemislerdi. Ancak Sovyetler Birliginin yikilisi sol egilimli Zazalar arasinda sosyalist devrim umudunu azaltmis diger taraftan PKK’nin da daha fazla Kürt milliyetçisi daha az sosyalist bir çizgi tutturmasina neden olmustur. Bu durum “her türlü irkçiliga ve milliyetçilige karsi olan” gelenekten gelen sosyalist Zazalarin PKK’dan uzaklasmasana neden olmustur. Diger taraftan Bruinessen’in belirttigi üzere “Baslangiçta militan bir sekilde din karsiti olan PKK, 1980'lerin ortalarinda, Sünni bölgelerde daha çok halk destegi bulmaya yönelik basarili bir girisimle, gittikçe Sünni Islâm’a karsi uzlasmaci bir tavir benimsedi. Bu asikâr bir sekilde, PKK’nin Aleviler arasindaki popülerligine bir katkida bulunmadigi gibi muhtemelen Alevi öznelligini güçlendirdi. PKK’ye göre, tüm Alevi uyanisi, Kürtler arasina ayrimcilik ekmek için dogrudan devletçe yönetiliyordu ve buna önayak olanlarin tümü ajandi. Bu ayni zamanda, Aleviler’in PKK’den sogumalarina yol açacak sekilde partinin kendi saflarindaki Aleviler’den kuskulanmasina ve onlarin tasfiyesine yol açti. Dinsel boyutunun gittikçe daha fazla farkina vararak, aslî bir kimlik olarak Alevilige yeniden yapilan vurgu, büyük ölçüde Sünni köktenciligine ve kapsayici Kürt milliyetçiligine karsi bir tepkidir.”[106]

Öte taraftan Kürt milliyetçi çevrelerinin 2011 yilinda organize ettigi sivil cuma eylemlerinin de benzer bir etkisinin oldugu söylenebilir. Bu eylemler PKK ve BDP çizgisine Sünni Kürt çevrelerinden daha fazla destek saglasa da Zazalarin ve özellikle Alevi Zazalarin bu çizgiye karsi daha süpheci olmalarina neden olmustur. Ayrica bu sivil Cuma eylemlerinde vaaz ve hutbe Kürtçe okunmus bu da Kürtlerle Zazalarin birlikte yasadigi sehirlerde Zazacanin zimni inkâri seklini almistir. Bu itibarla sivil Cuma eylemleri 2011 seçimlerinde özellikle alevi Zaza bölgelerinde Kürt milliyetçisi adaylarin yenilgisini hazirlayan önemli bir neden olmustur.

Kürt milliyetçiliginin taban bulma çabalari ve bölgedeki diger halklardan Kürtlerin dinsel olarak farkli oldugunu ön plana çikarmak için ileri sürdükleri tezler de Zazalar nezdinde dislanma duygusunun artmasina neden olmaktadir. Kürt milliyetçilerinin Safiilige yaptiklari vurgu Alevi Zazalar arasinda tepkiye neden olmaktadir. Selcan bu rahatsizligini “Taban tutmus olan Kürt siyasi örgütleri son zamanlarda artik resmen Safiiligi tek Kürt mezhebi oldugunu savunuyorlar. 16.6.1993 te Berlin’de Offener Kanal’da (22°°), üstelik te Dersim TV adi altinda (!) hazirlamis olduklari programinda sarikli bir Kürt hocasi bakin söyle diyor: Mezhebê Kurda Safiiye. ‘Kürtlerin mezhebi Safiiliktir. Eh, Dersimlilere ve öteki Alevilere müjde olsun, simdiden namazini ögrenmeye baslasinlar ve Kenan Evren’in Dersim’de zoraki olarak yaptirmis oldugu camileri hazir tutsunlar.”[107] seklinde ifade etmektedir.

Kürt hareketinin yayginlasmasi ve radikallesmesi de Zazalardaki bilinçlenmenin bir nedeni olmustur. Kürt milliyetçiliginin yayginlasmasi sonucunda kamusal alanda Kürtçenin ön plana çikarilmasinin Zazalarda kizginliga yol açmasinin yaninda PKK’nin Zaza bölgelerinde sivil toplum önderlerine ve sivillere karsi “isbirlikçilik” “kontracilik” gibi bahanelerle yaptigi infaz tipi eylemler Zazalarin PKK’nin Zaza bölgelerinde popülaritesine ciddi darbe vurmustur. Örnegin en önemli Zaza liderlerinden olan Seyit Riza’nin torunu Ali Riza Polat PKK tarafindan öldürülmüstür. PKK’nin yaptigi bu infazlar Zaza hareketi tarafindan PKK’nin isgalci güç olarak adlandirilmasina neden olmustur.[108]

Zaza politikacilarin Zaza dili ve kimligine yönelik söylemlerin güçlenmesi Kürt milliyetçilerini rahatsiz etmektedir. Zaza politikacilardan CHP Tunceli Milletvekili Hüseyin Aygün ile AKP Bingöl milletvekili ve Kalkinma Bakani Cevdet Yilmaz’in bu konudaki yaklasimlari dikkat çekicidir. Cevdet Yilmaz’in Zazacanin ayri bir dil olduguna iliskin çikisi Kürt milliyetçilerini rahatsiz etmis ve onu protesto etmislerdir.[109] Ancak Zazaca kitap çikaran ve Zaza-Der’i ziyaret eden diger Zaza politikaci Hüseyin Aygün,[110] PKK çizgisindeki Özgür Politika gazetesi tarafindan Zaza kimligine yaptigi vurgu nedeniyle tehdit edilmis ve sonrasinda da PKK tarafindan kaçirilmistir.[111]

Son olarak Türkiye’deki liberallesme ve Avrupa birligi Süreci’nin Zaza hareketinin Türkiye içinde de zemin bulmasini kolaylastiran bir neden oldugu söylenebilir. Liberallesme Kürt milliyetçilerine ragmen bagimsiz Zaza figürlerinin de sesini duyurabilmesine imkân saglamistir. Ayrica AB’nin Zazalarin ayri bir etnik grup oldugunu kabul etmesi de Zaza kimligi açisindan önemli olmustur.[112] Ancak bu durum Kürt milliyetçi çevrelerinin de tepkisini çekmistir. Örnegin Istanbul’da AB’nin düzenledigi azinliklar konferansinda Zaza katilimcinin konusmasi planlanmis ancak Kürt milliyetçileri Zaza katilimcinin konusmasina engel olmuslardir.[113]

Kürt milliyetçi çevrelerinin Zazalari yok sayma onlarin dilini lehçe olarak gösterme çabalari, devletin geçmis dönemdeki Kürtlere karsi inkârci tutumuyla bir tutularak elestirilmektedir. Bu baglamda Kürtlerin dag Türkü oldugu, dagda yürürken karin “kart kurt” sesinden Kürtlerin isimlendirildigi iddiasi paralelinde sosyal medyada Kürt milliyetçilerinin inkarci tutumu onlara karsi bir itiraz olarak ifade edilmektedir. Twitter’da yazilan bir tweette “Zaza diye bir sey yoktur, onlar karda yürürken zart zurt sesleri çikaran Dag Kürtleridir”[114] denmesi yine bir eksi sözlük yazarinin “Kürtlerin tezine göre Zazalar sazlikta yürürken zaz zaz sesi çikaran Kürtlerdir. Sazlik Kürtleridir yani.” ibareleri Kürt milliyetçilerinin inkârci tutumlarina karsi bir sinizm ve ironi örnekleridir.[115]

Dikkat çekici bir sekilde Kürt milliyetçilerinin Zazalara karsi tutumu ile zamaninda devletin Kürtlere karsi takinmis olduklari tutum arasinda büyük bir paralellik bulunmaktadir. Tablo II’de bu benzerliklerden öne çikanlar siralanmistir.

Tablo II: Kürt milliyetçileri ile Türk milliyetçilerinin benzerlikleri

Türk milliyetçilerinin Kürtler hakkinda görüsleri
Kürt milliyetçilerinin Zazalar hakkinda görüsleri

1 Inkârcilik Kürt diye bir halk yoktur Zaza diye bir halk yoktur
2 Lehçecilik Kürtçe Türkçenin bir lehçesidir Zazaca Kürtçenin lehçesidir.
3 Dis Düsmanlarin suçlanmasi Kürt meselesi emperyalizmin oyunudur. Zaza meselesi devletin bir oyunudur.
4 Ermenilerin Suçlanmasi PKK terörü Ermenilerle iliskilidir. Zaza meselesi bir Ermeni oyunudur
5 Tarihi figürlere sahip çikma Selahaddin Eyyubi Türk’tür. Seyh Sait ve Seyit Riza Kürt’tür.
6 Kadim tarihte birlik Kürtler eski Türk kabilesidir. Zazalar en eski Kürtlerdir
7 Asagilama Kürtler hiç devlet kuramadilar Zazalarin kültürleri yoktur.[116]Zaza kafali[117]
8 Etnik ada alerji Kürt’ün anilmasindan rahatsiz olma Zaza adinin anilmasindan rahatsiz olma[118]

Zaza kimligi ve Zazalarin politik tercihleri

Türkiye’nin üçüncü büyük etnik grubu olmalarina ragmen Zazalarin politik davranislari herhangi bir incelenmeye tabi tutulmamistir. Daha önce de belirtildigi üzere Zaza tarihi Zazalarin merkezîlesen otorite ve güçle problemli bir iliskisi bulundugunu göstermektedir. Zazalar iki defa devlete isyan etmisler, otoriter olan 82 Anayasasina en az destegi vermislerdir.[119] Ayrica, daha önce belirttigimiz üzere PKK içinde Zaza militan sayisindaki azalisin da gösterdigi gibi Zazalar PKK’yi zayif iken desteklemelerine karsilik, güçlenip baski mekanizmasi haline gelince de desteklerini azaltmalari bu baglamda Zaza davranisinin bir örnegi olmustur.

Hernekadar Zazalarin seçmen davranislari yukarda degindigimiz sebeplerle tahmin edilmesi zor olsa da Zazalarin seçimlerde mezhep farkliliklari baglaminda genel Türkiye egilimi ile paralellik gösterecek sekilde oy verdikleri görülmektedir. Alevi Zazalar genel olarak sol partilere destek verirken Sünni Zazalar sag partilere destek vermektedirler. 2011 seçimlerinde sag partiler Tunceli’nin Zaza ilçelerinde oylarin %10'undan azini, Bingöl’ün Sünni Zaza ilçelerinde ise sol partiler ise oylarin %3'ten azini alabilmistir. [120]

Tablo III: Kürt milliyetçisi Partiler ve Zazalar.[121]

Il Ilçe 1995% 1999% 2002 % 2007% 2011%
Bingöl 7 12 22 14 24
Genç 4 5 8 7 12
Solhan 2 7 15 6 13
Karliova* 11 30 51 42 42
Diyarbakir 46 46 56 44 59
Çermik 9 9 22 10 19
Çüngüs 7 8 14 6 12
Dicle 28 32 39 28 54
Egil 25 13 28 16 34
Hani 24 19 44 31 46
Silvan* 61 63 77 61 78
Tunceli 16 13 32 27 23
Hozat 13 14 28 44 15
Nazimiye 7 2 25 17 17
Ovacik 6 9 19 28 19
Pülümür 2 3 12 9 7
Mazgirt* 33 15 48 34 37
Elazig 3 4 7 3 -
Palu 2 2 4 1 -
Sanliurfa 13 16 12 12 17
Siverek 6 10 15 9 16
Bitlis 10 13 29 16 26
Mutki 1 1 5 3.6 9
Adiyaman 9 7 11 6 6
Gerger 3 5 6 1 3

*En yüksek Kürt oranina sahip ilçe

Diger taraftan Tablo III’ten de görülecegi üzere her ne kadar Kürt milliyetçileri, devlet, genel Türk kamuoyu Zazalari Kürt saysa da Kürtlerle Zazalarin secim davranislari arasinda büyük farkliliklar bulunmakta ve Zazalar Kürt partilerine çok daha az oranda oy vermektedirler. En yüksek Zaza oranina sahip iki il olan Bingöl ve Tunceli ile en kalabalik Zaza nüfusuna sahip il olan Diyarbakir’in Zaza ve Kürt ilçelerinin secim sonuçlari karsilastirildiginda Zazalarin Kürt milliyetçisi partilere daha az destek verdigi net olarak görülmektedir. Bu üç ilin en yüksek Kürt oranina sahip Karliova, Mazgirt ve Silvan ilçeleriyle Zaza ilçeleri arasinda 20 ila 40 puanlik muazzam bir fark görülmektedir. Ayrica tabloda görülen Zaza yogun ilçelerin hepsinde Kürt milliyetçisi partiler il ortalamasinin altinda oy almislardir. Özet olarak secim sonuçlari; Zazalarin, Kürt milliyetçisi örgütlerin yogun çabalarina ragmen Kürt milliyetçisi ideolojiden uzak durduklarini, iradelerini Kürt milliyetçilerine teslim etmediklerini göstermektedir.

Sonuç

Özet olarak Mann-Haddank, MacKenzie, Windfuhr, Minorsky, Todd, Poul gibi onlarca bilim adami 80 yildir yazdiklari yüzlerce eserlerde Zazacanin ayri bir dil Zazalarin ayri bir halk oldugunu ortaya koymuslardir. Zazalarin Avrupa’ya göçü ve Türkiye’deki göreli liberallesme ve iletisim imkanlarinin gelismesi Zazalarin bu kaynaklara ulasmasini saglamis, akabinde önce Avrupa’daki Zazalar arasinda daha sonra da Türkiye’deki Zazalar arasinda Zaza kimligi güçlenmeye baslamistir. Zaza kimligi sessiz ve barisçil bir yapi içinde kendini gelistirmektedir. Diger taraftan onlarca bilim adaminin ortaya koydugu gerçege ragmen Kürt milliyetçileri, Devlet ve genel Türkiye kamuoyu Zazalarin varligini kabul etmemekte ve onlari Kürtlerin bir alt grubu olarak tasnif etmeye devam etmektedirler.

Sonuç olarak Zazalar Türkiye’nin en büyük üçüncü etnik grubu olmasina ragmen onlar belirleyici otonom sosyal ve politik bir figür degildirler. Bununla birlikte onlarin kimlik taleplerinin barisçil karakteri Türkiye’deki etnik siddete karsi barisçil bir alternatif olarak genel Türk toplumunun önünde bulunmaktadir. Bu nedenle, batili bilim adamlarinin ortaya koydugu, Zazalarin ayri bir halk Zazacanin ayri bir dil oldugu Zazalarin Kürt olmadigi bilimsel gerçeginin kabul edilmesi tüm Türkiye toplumu için baris ve huzur ortami saglanmasina katki saglayacaktir.


--------------------------------------------------------------------------------

[1] Leezenberg Leezenberg Michiel 2011., Soviet Kurdology veKurdish Orientalism, The Heritage of Soviet Oriental Studies, Ed. Michael Kemper,Stephan Conermann, p. 86-102, Taylor & Francis New York

[2] Kar Cihat (2008), Zaza Dili Arastirmalarinin 150 Yillik Geçmisi Üzerine (1857-2007) II, Çime, Zaza dili ve kültürü dergisi, No. 9, 2008, Pesoreke Zuan u Edate Zazayan. <http://www.zazaki-institut.de/peseroki/cime/CIME9.pdf.%3E erisim 12, 2011 ilginç olarak Esterabad tarihi Part topraklarinin merkezidir.

[3] Soane E. B., Notes on a Kurdish Dialect, the Shadi Branch of Kermanji, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain veIreland, (Oct., 1909), s.895-921.

[4] Molyneux-Seel L., A Journey in Dersim, The Geographical Journal, Vol. 44, No. 1 (Jul., 1914), pp. 49-68

[5] Huntington Elbsworth, The Valley of the Upper Euphrates River and Its PeopleAuthor (Bulletin of the American Geographical Society, Vol. 34, No. 4 (1902), pp. 301-310

[6] Selcan Zilfi, Zaza Dilinin Gelisimi, 2004, http://zazaki.de/zazakide/ZazaDilininGelisimi.pdf

[7] Todd Terry Lynn. (1985). A grammar of Dimilli Also known as Zaza, Stockholm: Iremet Forlag

[8] Minorsky Vilidamir, The Guran, Bulletin of the School of Oriental veAfrican Studies, University of London, Vol. 11,No. 1 (1943), s. 75-103

[9] Mackenzie, D. N. (1961). The Origins of Kurdish. In Transactions of the Philological Society, s. 68-86.

[10] UNESCO, Endangered languages, http://www.unesco.org/new/en/culture/themes/cultural-diversity/languages-and-multilingualism/endangered-languages/, erisim 21Ocak 2012

[11] Selcan, Z.(2004), Zaza Ulusal Sorunu, http://www.zazaki.de/zazakide/ZazaUlusalSorunu2004.pdf , erisim 15 Aralik 2011

[12] Gökalp Ziya (1992) Kürt Asiretleri Hakkinda Sosyolojik Tetkikler, Sosyal Yayinlari, s.25

[13] Windfuhr, G. (2009). Dialectology VeTopics. G. Windfuhr, The Iranian languages (s. 5-43). NY: Routledge.

[14] Farrokh, K. (2007). Shadows in the desert: ancient Persia at war. New York: Osprey Publishing MidlveHouse.

[15] Mackenzie D, s. 68-86

[16] Madelung, W. (1995, December 15). DEYLAMITES people inhabiting a shifting region in northern Persia veadjacent territories, including the Deylaman uplands. Retrieved June 14, 2011 Ansiklopedia Iranica: <http://www.i?ranica.com/articles/deylamites&gt;

[17] Naval Postgraduate School. (2011). Ethnic Identity in Afghanistan . erisim 8 May 2011 http://www.nps.edu/Programs/CCs/Ethnic_identity.html.

[18] Nasidze, I., Quinque, D., Ozturk, M., Bendukidze, N., & Stoneking, M. (2005). MtDNA veY-chromosome Variation in Kurdish Groups. Annals of Human Genetics, 401-412.

[19] Serefhan (1971), Serefname Kürt Tarihi, çeviren Mehmet Emin Bozarslan, Ant Yayinlari, Istanbul, 1971

[20] Izady, M. R. (1992). The Kurds: Concise Handbook. Washington DC: Tasylor&Francis Inc.

[21] McDowall, D. (2007). A Modern History of the Kurds. NY: Tauris& Co.

[22] Mackenzie, D. N., a.g.e. s.

[23] Kreyenbroek, P. G. (2000). On the Kurdish Language. P. G. Kreyenbroekl, & S. Sperl içinde, The Kurds: a contemporary overview (s. 53-65). New York: Taylor&Francis Group

[24] LECOQ Par Pierre, The place of Kurdish among the Iranian Languages, World Congress of Kurdish Studies, Irbil, 6-9 September 2006, June 28 2011 erisim 8 Temuz 2011 <http://www.institutkurde.org/en/conferences/kurdish_studies_irbil_2006/Pierre+LECOQ.html.&gt;

[25] Bruinessen Martin Van, Aga, Seyh, Devlet, Çev. Banu Yalkut Iletisim, 2011

[26] Selcan, Z. (2004). Zaza Dilinin Gelisimi, Zazaki.de. http://zazaki.de/zazakide/ZazaDilininGelisimi.pdf erisim Mayis 16, 2011

[27] Kar,Cihat “Zaza Adi ve Kaygusuz Abdal”, Piya Dergisi, Amor/Sayi: 4, Payizopeyén 1988, s.20-23

[28] Kar Cihat (2007), Zaza Dili Arastirmalarinin 150 Yillik Geçmisi Üzerine (1857-2007) II, Çime Journal of Zaza Language veCulture, No.8, 2008, Pesoreke Zuan u Edate Zazayan. erisim 12 Temuz 2011 from http://www.zazaki-institut.de/peseroki/cime/CIME8nustey.pdf.

[29] Minorsky V., Tarih, v. Minorsky TH. Bois, D.N. Mac KenzIe Kürtler ve Kürdistan Ingilizce ‘den Çeviren

Kamuran Firatli, Doz Yayinlari, Istanbul 2004, s. 51

[30] Minorsky V., a.g.e., s. 63

[31] Serefhan. (1971). Kürt Tarihi, çeviri, Mehmet Emin Bozarslan, Istanbul:Ant Yayinlari.

[32] Bruinessen Martin Van, Aga, Seyh, Devlet, Çev. Banu Yalkut Iletisim, 2011, s.182

[33] Tan Altan (2009), Kürt Sorunu, Ya Tam Kardeslik Ya Hep Birlikte Kölelik, Timas Yayinlari, s.233,234

[34] Robert W. Olson (1989) The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925, University of Texas Press, s.95

[35] Michael M. Gunter (2009) The A to Z of the Kurds, Scarecrow Press, s.179

[36] Orhan Zuexpayij, http://www.sadilli.com/index.php?option=com_content&view=article&id=76&Itemid=101,

[37] TASKIRAN D., http://www.kimsoran.com/kimsor_tarihi_taskiran.htm, “Kimsorlular, Dersim isyaninda yer almadilar. Asiretlerin talan ve zulmünden bikmis Kimsorlular, kendi içlerine kapanmislardi. Olaylarin gelisiminden habersizdiler.”

[38] Orhan Zuexpayij, http://www.sadilli.com/index.php?option=com_content&view=article&id=76&Itemid=101,

[39] Kodaman Bayram (1979). Hamidiye Hafif Süvari Alaylari (II. Abdülhamid ve Dogu-Anadolu Asiretleri ), Istanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, March 1979. erisim 14 Temuz 2011 http://www.iudergi.com/tr/index.php/tarih/article/view/3280/2883.

[40] TUIK. (2011). Halkoylamasi Sonuçlari, erisim 14 Temuz 2011 from http://tuikrapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?secimdb2=&report=halk_tab2_1961_1988.RDF&p_il=12&p_yil=1982&desformat=html&ENVID=secimEnv.

[41] Sehitlerimiz, http://www.hezenparastin.com/. Erisim 21 Aralik 2011,

[42] Massicard Ellise, Türkiye’den Avrupa’ya Alevi Hareketinin Siyasallasmasi, çeviren Ali Berktay, Iletisim Yayinlari Istanbul, 2007, s.131

[43] Todd Terry Lynn. (1985). A grammar of Dimilli Also known as Zaza, Stockholm: Iremet Forlag.

[44] Paul Ludwig, The Pozition of Zazaki the West Iranian Languages, from http://www.kavehfarrokh.com/wp-content/uploads/2009/11/zazakipositionof.pdf. erisim 2 Kasim 2011

[45] Keskin, M. (2011). Zazaca Üzerine Notlar. <http://www.zazaki.de/turkce/makaleler/zazacauzerinenotlar.pdf.12&gt; HazIran 2011,

[46] Dehqan, Mustafa. (2010). A Zazaki Alevi Treatise from Diyarbekir, JRAS, Series 3, 20, 3, pp. 1–12.

[47] Erdogan M. Ali, Molla Ahmede Xasi , Zaza toplumunda yetismis degerli Islam âlimi.. http://www.dogruhaber.com.tr/Haber/Molla-Ahmede-Xasi-4978.html, erisim 14 Eylül 2011

[48] Lezgin Roshan, (2009). Among Social Kurdish Groups – General Glance at Zazas, erisim 16 Mayis 2011 http://www.zazaki.net/haber/among-social-kurdish-groups-general-glance-at-zazas-503.htm June 7 2011.

[49] Selcan, Z. (2004). Zaza Dilinin Gelisimi, Zazaki.de. Retrieved May 16, 2011 from http://zazaki.de/zazakide/ZazaDilininGelisimi.pdf.

[50] Selcan, Z.(2004), Zaza Ulusal Sorunu, http://www.zazaki.de/zazakide/ZazaUlusalSorunu2004.pdf erisim 15 Aralik 2011

[51] Murat Bayar, Zaza Edebiyati, http://www.solhan.net/modules.php?name=Content&pa=showpage&pid=96, erisim 27 Aralik 2011

[52] Cihan Haber Ajansi, ILK ZAZACA FILMIN GALASI YAPILDI 09 Temmuz 2011, http://www.showhaber.com/ilk-zazaca-filmin-galasi-yapildi-457271.htm erisim 27 Aralik 2011

[53] AKnews, Kirmancca (Zazaca)’da Ilk Kisa Film, http://www.zazaki.net/haber/kirmancca-zazacada-ilk-kisa-film-391.htm, erisim 27 Aralik 2011

[54] Selcan, Z. (2004) a.g.m.

[55] Zülfü Selcan, Zaza Dili’nin Tarihi Gelisimi. http://zazader.org/dr-zulfu-selcan-zaza-dili%E2%80%99nin-tarihi-gelisimi/ erisim 27 Kasim 2012

[56] Kurij, S. (2010). Zazaca (Zazakî) Yazinin Tarihçesi, Serhat Gundem. erisim 4 Agustos, 2011 http://www.serhatgundem.com/haber/4027/zazaca-zazaki-yazinin-tarihcesi-1-seyidxan-kurij.

[57] Selcan, Z. 2004 ag.m

[58] Lezgin Roshan, (2009). Among Social Kurdish Groups – General Glance at Zazas, Retrieved May 16, 2011 http://www.zazaki.net/haber/among-social-kurdish-groups-general-glance-at-zazas-503.htm June 7 2011

[59] Keskin, M. (2011). Zazaca Üzerine Notlar. erisim 12 Temuz 2011 from, http://www.zazaki.de/turkce/makaleler/zazacauzerinenotlar.pdf.

[60] Selcan Z.(2004), a.g.m.

[61] Arakelova, V. (1999-2000). The Zaza People as a New Ethno-Political Factor in the Region. Iran & the Caucasus, 3-4, 397-408.

[62] Massachusetts Institute of Technology. . zazaki. Erisim 4 Temuz, 2011, http://people.csail.mit.edu/ain/zazaki.mp4.

[63] Bozdag, C., & Üngör, U. (2011). Zazas and Zazaki. Erisim 5 Mayis 2011 http://www.zazaki.de/english/index.htm.

[64] Izady, M. R. (1992). The Kurds: Concise Handbook. Washington DC: Tasylor&Francis Inc.

[65] Kaya Mehmed S. (2011), The Zaza Kurds of Turkey: A Middle Eastern Minority in a Globalised Society, New York:I.B.Tauris, 2011

[66] Keskin, M. (2011). Zazaca Üzerine Notlar. 12 Temmuz 2011 http://www.zazaki.de/turkce/makaleler/zazacauzerinenotlar.pdf.

[67] Z. Mir-Hosseini (1994). “Inner Truth and Outer History: The Two Worlds of the Ahl-e Haqq of Kurdistan”, International Journal of Middle East Studies, Vol.26, pp.267-269

[68] Usluer Fatih, Hurufilik, Ilk Elden Kaynaklarla Dogusundan Itibaren, Kabalci Yayinlari, 2009, s. 48,

[69] Kehl-Bodrogi, K. (1999), Kurds, Turks, or a People in Their Own Right? Competing Collective Identities Among the Zazas. The Muslim World, 89: 439–454.

[70] White Paul (1992b), Interview with Seyfi Cengiz, erisim 26 Temuz 2011 http://zazapress.tripod.com/english/English.html.

[71] Lezgîn, R. (2009). AMONG SOCIAL KURDISH GROUPS – GENERAL GLANCE AT ZAZA. erisim, 78 Mayis 2011, http://www.zazaki.net/haber/among-social-kurdish-groups-general-glance-at-zazas-503.htm.

[72] White Paul, (1992a).Unpublished interview by Paul White with PKK leader Abdullah Ocalan, at the Mahsum Korkmaz Akademisi, Lebanon, July 2, From Wladimir van Wilgenburg, Is Ankara Promoting Zaza Nationalism to Divide the Kurds? erisim 18 Mayis 2011 http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=34423&tx_ttnews%5BbackPid%5D=26&cHash=c82a6a69c6 .

[73] Sarmakesyan Gayane (2010). Ermeni Nasyonalistin Kürt Nefreti, Translation from Russian, Kamiz Sedadi. Retrieved June 5, 2011, from http://www.zazaki.net/haber/ermeni-nasyonalistin-kurt-nefreti-446.htm.

[74] Aslan Isxané (Zerdest Nebi) (2010). HEWAR, EM SHE’LANDIN!, erisim 25 Temuz 2011 http://www.kurdist.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=363.

[75] Kiliç Ali, Uluslararasi Yerevan Konferansi Uzerine, http://www.kurdist.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=780&Itemid=1

[76] http://zazaki-institut.de/peseroki/piya/piya.htm, erisim 4 Kasim 2012

[77] Selcan, Z. (2004). Zaza Dilinin Gelisimi, Zazaki.de. erisim 16 Mayis 2011 http://zazaki.de/zazakide/ZazaDilininGelisimi.pdf.

[78] Üniversite Ögrencilerinden Protesto 2010, Tuncelinin Sesi Gazetesi, erisim 11 Mayis 11 2011, http://www.tuncelininsesi.com/haber/universite-ogrencilerinden-protesto-920.htm.

[79] LEZGÎN Rosan, KURIJ Seyîdxan 2011, Bingöl Üniversitesi’nin Siyasi Amaçli ‘Zazacilik’ Sempozyumuna Katilmiyoruz!, 16 Mayis 2011 from http://www.zazaki.net/haber/-kamuoyuna…–850.htm May 25 2011.

[80] Çiya Sait 2007, ZAZA YURTSEVERLIGI, erisim 3 HazIran, 201, 1 http://dersimzazaplatformu.de.tl/ZAZA-YURTSEVERLI%26%23286%3BI.htm, 25 Mayis 2011.

[81] ANF 2009, HPG Dersim’de ‘uyari’ bildirileri dagitti. erisim 11 Haziran, 2011, http://www.newededersim.com/news_detail.php?id=4098.

[82] ANF 2011, Öcalan: Benim yapacaklarim bitti. . erisim, 17 Eylül 2011, http://www.firatnews.com/index.php?rupel=nuce&nuceID=47323.

[83] Onal Adil, (August 08, 2011), PKK, Bingöl’de isadami kaçirdi Milliyet. erisim, 17 Eylül 2011, http://gundem.milliyet.com.tr/pkk-bingol-de-isadami-kacirdi/gundem/gundemdetay/08.08.2011/1424090/default.htm

[84] Demir Ferit (Semptember 1 2011a), PKK Tunceli’de kaçirdigi taksi soförünü öldürdü. erisim, 17 Eylül 2011, http://www.hurriyet.com.tr/gundem/18622961.asp

[85] BINGÖL Serkan, (August 10, 2011) PKK, santiye basip 3 isçiyi kaçirdi, milliyet, erisim, 17 Eylül 2011, http://gundem.milliyet.com.tr/pkk-santiye-basip-3-isciyi- kacirdi/gundem/gundemdetay/10.08.2011/1424956/default.htm

[86] Demir Ferit (Semptember 12, 2011bb), PKK’lilar Kamer Genç’in akrabasini öldürdü. erisim, 17 Eylül 2011, http://gundem.milliyet.com.tr/pkk-lilar-kamer-genc-in-akrabasini-oldurdu/gundem/gundemdetay/12.08.2011/1425781/default.htm

[87] Lezgin Rosan. (2010). References And Explanations, erisim, 21 HazIran2011, http://www.zazaki.net/haber/references-and-explanations–504.htm.

[88] Kaçar Huseyin, (2009) TRT Ses’te Zazaca Soranice Yayin, Retrieved June 9, 2011. http://www.sabah.com.tr/Gundem/2009/05/13/trt_seste_zazaca_ve_soranice_yayin.

[89] Bariç Bayram (2010). Muhammed Dara Akar Röportaji , erisim, 11 Nisan 2011, http://www.tavz.net/modules.php?name=Bizim_Sairler&rop=sayfagoster&siir_id=17.

[90] Erdogan Recep Tayyip (2009). Basbakanimiz Recep Tayyip ERDOGAN – TRT6 Açilis Konusmasi, Retrieved erisim, 5 HazIran 2011, , from http://www.youtube.com/watch?v=gN1jBX00ctQ.

[91] Yildirim Kadri, Adak Abdurrahman, Acar Hayrullah, Ergün Zülküf, Bingöl Ibrahim, Pertev Ramazan, Kurdi 5 Zazaki, http://ttkb.meb.gov.tr/dosyalar/kitaplar/kurdi_5_zazaki.pdf, erisim 11 Kasim 2012

[92] White Paul (1992b), Interview with Seyfi Cengiz, erisim, 27Temuz 2011, http://zazapress.tripod.com/english/English.html.

[93] Bilgin Nevin, Kürtçe bir ‘Dil’dir Zazaca, Soranice ve Kirmançi ise Lehçe, 14 Mayis 2012, http://www.stargazete.com/politika/kurtce-bir-dildir-zazaca-soranice-ve-kirmanci-ise-lehce/haber-573129

[94] Çiya Sait 2007, ZAZA YURTSEVERLIGI, Retrieved June 3, 2011, http://dersimzazaplatformu.de.tl/ZAZA-YURTSEVERLI%26%23286%3BI.htm, erisim 17 Eylül 2011

[95] Michael Kemper, Stephan Conermann, The heritage of Soviet Oriental studies, Taylor & Francis, 2011, Kürtler ve Iran üzerine çok önemli yapitlar ortaya koyan Nikitin ve Minorsky Ruslarin Iran’daki diplomatlaridir. Yine bu baglamda daha önce bahsedilen Jaba, Ingilizlerden Soane Erzurmda çalisan diplomatik görevliler arasinda sayilabilir. Iran’da ise Kürt bölgelerinde görev yapan valilerden Attar ve Genel Kurmay Baskanlarindan Arfa’nin yayinlari örnek olarak gösterilebilir.

[96] Tankut, Hasan Resit, (2000) Zazalar Üzerine Sosyololojik Tetkikler, Istanbul:Kalan.

[97] Sevgen Nazmi, (1999) Zazalar ve Kizilbaslar Cografya-Tarih-Hukuk-Folklor-Teogoni, Istanbul:Kalan.

[98] Firat, M. Sherif. (1981) Dogu Illeri ve Varto Tarihi, Ankara:Turk Kulturunu Arastirma Ensitusu.

[99] Basbug Hayri (1984). Iki Türk Boyu Zaza ve Kurmanclar, Ankara: Türk Kültürünü Arastirma Enstitüsü.

[100] Selcan bunu Zaza ulusal sorunu adli yazisinda (http://www.zazaki.de/zazakide/ZazaUlusalSorunu2004.pdf) ifade etmektedir. “Bununla genel bir durumu anlatmak istiyorum. Çünkü inkâr etmeye gerek duymadan belirteyim ki, birçogumuz gibi ayni süreçten kendim de geçtim ve bu iddialari ileri süren Zaza ve Kürt kökenlilerin içinde bulundugu çikmazi bilip gayet iyi anladigim için izah etmeye çalisiyorum. Kendim de henüz Kürt milliyetçiliginin etkisinde bulunurken (Zaza kimligimi savunup korumaktan taviz vermeden), ‘bilim mi, ideoloji mi’ veya ‘lehçe mi, ayri dil mi’ çeliskisiyle daima karsi karsiya idim (1981e kadar). o dönemde, Zazacayi inceleyerek ayri dil oldugu sonucuna varan meshur Iranî dilbilimcilerden Oskar Mann ve Karl Hadank’i ideoloji geregi tereddütle karsiliyordum. Çünkü tespitleri, etkisinde oldugum Kürt milliyetçi ideolojisine ters düsüyordu. Daha sonra, yillarca harcadigim bütün karsi çabalara ragmen, Kürt örgütlerinin Zaza halkinin ulusal ve kültürel kimligini kararli olarak yok edecegini kesin olarak tespit ettikten sonra, ortak çalismayi redederek siyrildim.”

[101] Bruinessen Martin van, “Aslini Inkâr Eden Haramzadedir!”, çeviren: Özgür Gökmen, Birikim Dergisi 88. Sayi http://www.birikimdergisi.com/birikim/dergiyazi.aspx?did=1&dsid=82&dyid=2000, erisim, 17 Eylül 2011,

[102] Bruinessen Martin van, “Aslini Inkâr Eden Haramzadedir!” a.g.m.

[103] Hasanpour Amir (1998). The Identity of Hewrami Speakers Reflections on the Theory and Ideology of Comparative Philology, Anthology of Gorani Kurdish Poetry, Edited by Anwar Soltani, http://www.kurdishacademy.org/?q=node/7 erisim, 25 Temmuz 2011

[104] Lezgin Rosan. (2010). References And Explanations, erisim, 7 Temmuz 2011, http://www.zazaki.net/haber/references-and-explanations–504.htm.

[105] http://www.facebook.com/zazakultur?sk=info, http://www.facebook.com/ZazalarGrubu, ehttp://www.facebook.com/zazamuzik, erisim 10 Ocak 2011

[106] Bruinessen Martin van, “Aslini Inkâr Eden Haramzadedir!” a.g.m.

[107] Selcan, Z.(2004), Zaza Ulusal Sorunu, http://www.zazaki.de/zazakide/ZazaUlusalSorunu2004.pdf

[108] Selcan, Z. (2008). Interview, http://desmalasure.de/09/1225812788/index_html?dateiname=1231860692. erisim, 14 Temmuz 2011,

[109] Orhan Zuexpayij, Zazalar ve Zazaca Tartismalari Üzerine, http://www.zazaki.net/haber/zazalar-ve-zazaca-tartismalari-uzerine-699.htm

[110] Mebusê Dêrsimi Huseyin Aygun ra komela ma rê ziyaret, http://www.facebook.com/media/set/?set=a.321062177930420.70334.199436766759629&type=3,

[111] Mehmet Gülmez/H.Aygün’ün Katledilmemesine Üzülenler Oldu mu? http://www.jarudiyar.com/yazarlar/1488-ayguenuen-katledilmemesine-uezuelenler-oldu-mu.html

[112] Cornetta Lentz, Schlaman Baarveld, Addendum III to the Report DOC 6553, 16 June 1992, http://dersimnews.com/kirmancki/huseyin-aygunden-zaza-dere-ziyaret.html,

[113] Çiya Sait 2007, ZAZA YURTSEVERLIGI, Retrieved June 3, 2011, http://dersimzazaplatformu.de.tl/ZAZA-YURTSEVERLI%26%23286%3BI.htm, erisim, 17 Eylül 2011,

[114] COP Burak (2011), Bir sonraki etnik meselemiz, http://www.ntvmsnbc.com/id/25228787/ erisim, 17/12/ 2011,

[115] yine yeni yeniden, http://www.eksisozluk.com/show.asp?t=zaza&kw=&a=&all=&v=&fd=&td=&au=&g=&p=6, 21 Aralik 2011,

[116] Erdogan M. Ali, Molla Ahmede Xasi , Zaza toplumunda yetismis degerli Islam âlimi.. http://www.dogruhaber.com.tr/Haber/Molla-Ahmede-Xasi-4978.html, Erdogan Mevlidin yazilmasini söyle aktarir.“Bazi Kirmanc mollalar zaman zaman Melayê Xasî ile sakalasirlar. “Siz Zazalarin kültürel birikiminiz var mi? Bizim sayisiz edebi eserlerimiz var.” derler. Seyda üzülür; “Bekleyin size gösterecegim” der ve bir Cuma günü Cuma namazindan sonra evine kapanir, yazmaya baslar. Diger Cuma günü namazdan evvel bitirip çikar, o âlimlere eserini gösterir “Alin size Zaza edebiyatindan küçük bir numune” der. Mevlidi inceleyenler biraz hayret eder ve Seyda’yi tebrik ederler.”

[117] Selim Çürükkaya, Apo’nun Ayetleri Beyrut Günlügü, Doz Yayinlari, Istanbul 2010.

[118] Kürt ve Zaza” Söylemini Protesto Ediyoruz!, http://www.zazaki.net/haber/kurt-ve-zaza-soylemini-protesto-ediyoruz-728.htm, erisim, 17/12/ 2011

[119] TUIK. (2011). Halkoylamasi Sonuçlari, erisim, 17 Eylül 2011, http://tuikrapor.tuik.gov.tr/reports/rwservlet?secimdb2=&report=halk_tab2_1961_1988.RDF&p_il=12&p_yil=1982&desformat=html&ENVID=secimEnv.

[120] Seçim sonuçlari http://www.secimsonuclari.com/ erisim 11 Kasim 2012 adreslerinden alinmistir.

[121] Seçim sonuçlari, http://www.belgenet.net/ ve http://www.secimsonuclari.com/ erisim 15 Temmuz 2012 adreslerinden alinmistir.