ALIMÊ ZONI DR. ZILFI SELCAN DE ROPORTAJ

Dr. Zilfi Selcan



ALIMÊ ZONI DR. ZILFI SELCAN DE ROPORTAJ

M. H. (Munzur Haber): Bira Zilfi ma rê ho dana naskerdene?


 

Dr. Z. Selcan: Ez Pax rao. Mi Mamekiye de wend. 1964 de lise ra biriyo ra siyo Almanya. Dortmund de mühendisena makina qedenê. 1973 de sine Berlin, Universita Tekniki de devam kerd. 1979 ra tepiya çor seri universita de ilimê mühendiseni de gureune. 1984 de kotune ilimê zoni. Rew ra ve nat hewes u meraqê mi zon u kulturê Zazaki sero zof bi. Berlin de Universita Tekniki de, enstituyê zoni de, Zazaki (Kirmancki) sero doxtora kerde.

M. H.: Ti ilimê zoni sero gureena, karê ho sero ma rê tenê qesey kena?

Dr. Z. Selcan: Karê mino ilmiyo virên doxtorawa (1998): Grammatik der Zaza-Sprache, Dersim-Dialekt (Nord-Dialekt) [Gramerê Zonê Zazay, Lehçê Dersimi (Lehçê Cori)]. Gramerê Zazaki eve xelê emeg ame meydan. Çike gramero kilmek niyo; hem eve teferruato, hem ki gramero de ilmiyo. Parço virên de, alimunê zoni ke koti qalê Zazaki kerdo, ardê pêser. Parço diyin u hirêyin de ki lehçecênia ?u?un u Tirku sero qal beno; lehçecêni eve usilê ilimê zoni ita de kerdo puç; zurê ?u?un u Tirku veti meydan.

Karo de bin ki oncia Universita Tekniki de projia de ilmiya: Zaza-Deutsches Textkorpus [Korpusê Teksti eve Zazaki u Almanki]. Na projia 2001 de sifte kerd, di seri devam kerd. Karê projia dokumantasyonê edebiyatê Zazay (Kirmanci) bi. Hata nika mi xelê lawiki, saniki, meseley ve qeseykerdene ra gureti teyp. Pro?ramê projia u bi ke, na materyalê zoni, kompüter de binosiyo, hem ki tercümê Almanki bo. 93 lawiki eve nota nosti, ilimê muziki de ?aa virêne lawikê Zazaki (Kirmancki) nota kerdi.

Nika zu projia de newiye ken hazir. Wazan ke karê dokumantasyonê edebiyatê Zazay (Kirmanci) Universita Tekniki de, Berlin de devam kerine.

M. H.: Zazaki koti qesey beno?

Dr. Z. Selcan: Vilayet u qezê ke Zazaki tede qesey beno naê: Dêrsim, Erzingan, Sêvaz (Zara), Xarpêt, Bingol, Siverege (Urfa), Diyarbekir (Merkez, Piran (Dicle), Hani, Çermuge, Lice), Varto (Mus), Xinis (Erzurum). Taê dewunê zovina vilaatun u qezunê binu de ki Zazaki qesey beno. ?erta zonê Zazay (Kirmanci) gramer de esta.

M. H.: Namê miletê ma çituri vajino?

Dr. Z. Selcan: Almani çituri ke ho ca ve ca zovina name kenê, vanê “Preusse (Prusyayiz), Bayer (Bayeriz), Westfale (Vestfaliz)… filan”, miletê ma ki ca ve ca ho eve hirê namu name keno, vano: Kirmanc, Dimili, Zaza. Sarê Bingoli u Xarpêti ho ra vano Zaza. Virende asira Zazay biya; namê na asire biyo namê mileti. Sarê Siverege ho ra vanê Dimli. Dimli Deylem ra pêda biyo. Deylem, Deylemistan Iran de, cêreniya Dengizê Xazari de leê Xorasani de zu cao. Cao ke taê asirê Dersimi ci ra amê, uzao. Sarê Dersimi u Erzingani hora vano Kirmanc. Hama sarê Vartoy u Xinisi ho ra heni nêvanê, i ?uru ra vanê Kirmanc. Çike ?u? u Kirdasi ki ho ra vanê Kirmanc (?urmanc). Nae ra gore Kirmanc namo de zelal niyo: Dersimiz u Erzinganiji ho ra vanê Kirmanc, ?u?i ki ho ra vanê Kirmanc (?urmanc). Hama kês zonê kêsi fam nêkeno, yanê baxse miletê.

M. H.: Namê zonê ma çituri vajino?

Dr. Z. Selcan: Namê zoni eve namê mileti (halk) vajino; Zazaki, Dimilki, Kirmancki. Dina de ilimê zoni de namê zonê ma eve Zaza nas biyo, hem ki Anadoliye de. Coka mi namê grameri nae ra gore na pa. Zaza Dili Grameri. Dimli u Kirmanc ne heto enternasyonal de ne ki Anadoliye de nêzonine. Hem zonê ma, hem ki miletê ma eve Zaza nas beno.Dina ke ma ve u name nas kena, ma ki namê ho heni qewil kerime. Yanê ilim u siyaset de zonê ho ra vajime Zazaki (Zazaca), miletê ho ra ki vajime Miletê Zazay (Zaza Halki). Hama qeseykerden u edebiyat de ke namê bini ki, yanê Kirmanc, Dimli vajiyo normalo.

M. H.: Hetê ilimi ra Zazaki sero hata nika çi kar biyo?

Dr. Z.Selcan: Zazaki sero karo ilmi virende lenguistê Urisi 1856 de Rusya de sifte kerd. U waxt hervê Tirk u Urisi beno, taê benê hesir. Ilimê zoni sero çi?irê newey bi vi ra, meraqê zonu zof bi. Coka Akademiyê Rusya Peter Lerchi rusneno ke, sêro materyalê zoni qeyd kero, analizê grameri bikero. P. Lerch hirê asmi uza wertê ine de maneno, Zazaki ki qeyd keno, tekstu nesir keno. 1864 de lenguistê de Avusturya, Friedrich Müller, tekstunê P. Lerchi hetê grameri ra analiz keno. 1906 de alimo Alman Oskar Mann yeno serq ke, zonunê iranki sero hem materyal top kero, hem ki analizê grameri bikero. O. Mann yeno Siverege, uza Zazaki qeyd keno. Dima yeno Xarpêt, asmê ki uza Zazaki qeyd keno; wazeno ke bêro, heftê ki Dêrsim de vindo, materyalê zoni top kero, hama waxto ke Pêrtage de eve ?eleke ç’em de sono bover, ostor xuye keno, nêskino bêro.

O. Mann ke gramerê Zazaki analiz keno, caê Zazaki wertê zonunê iranki de tespit keno. Hata u waxt gramerê Zazaki analiz nêbi vi, coka lehça Kirdaski (Kürtçe) say kerdenê. Hama eve analizê O. Manni vejino meyda ke, qeydê gramerê Zazaki zovinaê. Coka raa virêne u vano: Zazaki ‘Kürtçe’ niyo, baxse zono.

O. Mann ke 1917 ine de mireno, akademiyê Prusya Berlin de vazife dano Karl Hadanki ke, karê O. Manni devam kero. K. Hadank 1932 de, Berlin de gramerê Zazaki raa virêne nesr keno. Na karo ilmi ra nat, heto enternasyonal de, ilimê zoni de Zazaki wertê familya zonunê iranki de baxse zon say beno.

Alimê Sovyetu ki Zazaki sero gureenê. Iranistunê Urisi ra karê Oranskij (1979) u Rastergueva (1990) tarixê zonunê iranki seroê. Ita Zazaki ra ki xelê misalu danê.

Linguisto Amerikaniz, Terry L. Todd Almanya de Zazaki sero gurea, zon misa. Zazakiyê Siverege ra orneg guret, gramer nost. T. L. Toddi 1985 de Universita Michigani (Amerika) de gramerê Zazaki kerd tezê doxtora.

Linguistê Amerikaniji M. Sandonato (1994) ve M. C. Jacobsoni ra ki (1993-97) Almanya de Zazaki misay, hemki grameri sero gureay, xelê emeg da ci.

Indogermanisto Alman, Prof. Dr. Jost Gippert ki universita Frankfurti de Zazaki rê bi alaqadar. Tarixê Zazaki sero nosto de hewl vet, 1996 de nesr kerd. Lenguistê Almani Ludwig Pauli Zazaki sero karê doxtora vet.

Xelê alimunê binu ki nostunê ho de qalê Zazaki kerdo; teferruatê ho gramer dero.

M. H.: Nika Avrupa de Zazaki sero çi gurenais esto?

Dr. Z. Selcan: Hetê ilimi de Universita Viyana de zu indogermanisto Avusturyayiz Zazaki sero derse dano.

Almanya de sukunê Mannheim u Duisburgi de qursê Zazaki estê.

Internet de ki xelê kar beno. Xelê nostê Zazaki internet de vejinê.

M. H.: Taê ida kenê ke, Zazaki lehçê de Kirdaskiyo (Kürtçe); ti se vana?

Dr. Z. Selcan: Yê na mesela di hetê ho estê: heto siyasi, heto ilmi. Idakerdena siyasiye de, taê wazenê ke zu miletê bini binê bandira ho kerê, welatê i mileti ki ho rê mal kerê. Eve hile u idakerdene vanê zonê sima lehçê de zonê mao. Sima zonê ho ca verdê, bêrê zonê ma qesey kerê. Nu siyasetê asimilasyoniyo. Iran de hokmat zonê Kurdu rê vano lehçê Farski. Yanê vanê zono esas yê mao, Farskiyo. Yê sima lehçeo, zono esas niyo. Hokmatê Tirki ki hata nêjdi ida kerdêne ke, Zazaki Kirdaski (Kurmanci) lehçê Tirkiyo: Zaza-Türkçesi, Kurmanc-Türkçesi. Hokmatê Tirki se?unê peênu de na ida caverdê, hama siyasetçi u miliyetçiyê ?u?u hona ida kenê ke, Zazaki lehçê de Kirdaskiyo (Kürtçe). Miliyetçiyê ?u?u (Kirdasu) wazenê ke zonê ma Zazaki asimile kerê, werte ra wedarê, ma ki ?u? kerê. Siyasetçiyê ?u?u, Dêrsim de hesnaena mi ra gore, propa?anda ho de vanê ke ‘esas dil Kürtçe dir; Zazacayi birak, Kürtçe ögren.’ (zono esas Kirdaskiyo; Zazaki caverdê, Kirdaski bimisê.). Nika Dêrsim de ?u?ci na propa?anda kenê. Ita ra bêli beno ke lehçecênia Tirkun u ?u?u asimilasyoncêni u sovenizmo.Tavi iê ke zon u kulturê Zazay (Kirmanci) ra has kenê, haqa miletê Zazay (Kirmanci) mudafa kenê, gêreke verva na lehçecêni vejiyê, lez bikerê. Vinitena ilimê zoni lehça sero zovinawa. Siyaset ve ida beno, hama ilim ve ispat beno. Ilim ida qewil nêkeno. Siyasetçiyê ?u?u ne ilim tede kenê, ne ki zoni sero gureenê, hama ko?ako?, huskahusk ida kenê ke, Zazaki u Guranki u Lurki lehçê ‘Kürtçe’ê. Halvi ke na zoni baxse zoniyê, gramerê ho zovinao. Gramer ke zovina bi, kês kêsi fam nêkeno. Alimunê zoni çonday se?a ke na zoni analiz kerdê. Uza ra vejino meydan ke, gramerê na zonu zuvini ra zovinao. Gramerê Zazaki u Kirdaski (Kürtçe) zuvini ra xelê düriyo. Cokao Kirmanci (Zazay) ve ?u?u (Kirdasu) ra zonê zuvini fam nêkenê. Dina de pêro alimê zonu Zazaki u Kirdaski (Kürtçe) lehçe nê, baxse zon say kenê. Eve zovna qese: Zazaki ‘Kürtçe’ niyo, baxse zono. Miletê Zazay (Kirmanci) ki ‘Kür? niyo, ho ve ho baxse mileto.

M. H.: Tirkiya wazena ke ezê dulgerunê Avrupa vo; mesela miletê Zazay (Kirmanci) se bena?

Dr. Z. Selcan: Qanununê Avrupa de her milet hem hetê zon u kulturi ra, hem ki hetê siyaseti ra serbesto. Na durum ra gore, miletê Zazay (Kirmanci) ke temsilênia huya siyasiye biaro meydan, mektevu de eve zonê ho derse biwazo, radon u televizyon de zonê ho vezo, hokmatê Tirki mecburo ke nayine qewil kero. Eke qewil nêkero, u waxt qanununê Avrupa rê ters kuno. Mesela Almanya de, mektev de eve Tirki ki derse danê, Tirki u zovina zoni radon u televizyon de vejinê. Tirkiya ke biye ezê dewletunê Avrupa, a ki gêereke haqa miletê Zazay (Kirmanci) na het ra qewil kero.

M. H.: Miletê Zazay (Kirmanci) siyaset de haqa ho çituri bicêro?

Dr. Z. Selcan: Serto virên uyo ke, wendo? u siyasetçiyê Zazay (Kirmanci), ho hetê zon u tarix u siyaseti ra nas kerê, organize bê, haqa hoa demokrasiye biwazê, sero lez bikerê. Wertê miletê Zazay (Kirmanci) de ferqê dini u zovina ferqê sosyali estê. Çituri ke Tirku de, wertê Kirdasun u ?u?u de elevêni u sunêni esta, miletê Zazay (Kirmanci) de ki letê ho eleviyo, letê ki suniyo. Hama sire ke ame siyaseto milli, u waxt Tirki, ?u?i (Kirdasi) elevi u suniyê ho pê zuvini cênê. Iyê ke Zazaki qesey kenê, elevi bê, suni bê, gêreke ho nas kerê, zonê ho rê wair vejiyê, hetê siyaseti ra organize bê, ho rê haqe biwazê, haqa ho sero piya lez kerê. Nae ra bêli beno ke, gêreke zu temsilcênia kultur u siyaseti bêro meydan. Elvet ke nu zu çip de nêbeno, ancax game ve game beno. Honde ke temsilcênia siyasiye meydan niamê, Avrupa u Anadoliye de miletê Zazay (Kirmanci) zo? beno wairê haqa ho.Temsilcênia siyasiye bêro meydan ke, verva asimilasyoncêni u inkarcênia Tirk u ?u?i lez kero, miletê Zazay (Kirmanci) dormê ho de top kero, qewete bo. Ancax ve na qewete haqa miletê Zazay (Kirmanci) mudafa bena, binê her tore bandira ra vezena, kena serbest. Miletê Zazay (Kirmanci), Dêrsim de bo, Erzingan de bo, Varto u Xinis de bo, Bingol u Xarpêt u Diyarbekir u Sivereg u Çermug de bo, wertê siyasetunê Tirk u ?u?i biya parçey purçey. Çike hata nika temsilcênia siyasiye meydan niama. Hetê dini ra ki sarê Dêrsimi kenê bektasi, eve bektasêni ki kenê Tirk. Yanê harekêtê elevênia siyasiye tirkênia; binê namê elevêni de miletê ma kenê Tirk. Halvi ke dinê Dêrsimi bektasêni niyo, baxse dino. Sarê Dêrsimi eve zonê ho Zazaki (Kirmancki) düa u minete keno, cem girê dano. Nika, eve propa?anda taê mordemunê dewlete kerdo Tirki. Nu ki asimilasyono; gêreke verva ney lez bibo.

Heto bin ra ki, miliyetçiyê ?u?u ki wazenê ke, Dêrsim ?u? kerê. Hadiseo peên mesela belediya de bêli bi. PKK/Kongra-Gel/DEHAP mordema ho arde kerde a?aa sarê Dêrsimi. Nu ki sarê Dêrsimi rê zof ayvo. Hama çi hêf ke, sarê Dêrsimiê ke xapiyê, kotê binê propa?anda PKK/DEHAP, ine ve ho rey do ci, kerdo na fênde: Kêlpiç siyo derdê kêmeri rê bervo. Yanê siliye ke vo?ê halê ho se beno! Siliye ke vo?ê, kêlpiç beno vila, kêmere rê ?oa nêbeno. Sarê Dêrsimi derdê ho rê nêbervenê, sonê derdê sari rê bervenê. Miliyetçiyê ?u?u ki nika verva qazanta Munzur Haber qazanta veta: ‘Dersim’de Yeni Haya?. Haqa fesivalê 2004 ine de, nostê seri ki niya ro: ‘Dersim’de Kürt dili tartisildi’ (Nr. 2). Eve na qazanta nika Dêrsim de propa?anda ?u?cêni kenê. Nae ra gore, wendo? u siyasetçi u sinatkarê Zazay (Kirmanci), iyê ke serbestiya miletê ho wazenê, zon u kulturê ho ra haskenê, gêreke ?osti qazanta Munzur Haberi dê, daina qewetin kerê. Munzur Haber welat de vengê miletê Zazay (Kirmanci) bo.

M. H.: Avê berdena Zazaki sero çi lozimo?

Dr. Z. Selcan: Zazaki (Kirmancki) zof zono de ?ano. Çond hozor se?e ra ve nika amo. Hama binê zulim u asimilasyoni de nika biyo zar, koto tehlike. Zon ?oê zu miletiyo; edebiyat u adet u torey eve zon vajinê. Zon ke bi vindi, kultur ki tey mireno. U milet ki indi werte ra darino we, beno vindi. Miletê Zazay (Kirmanci) tarixê ho de daima verva zulim u asimilasyoni vejiyo, serbestiya ho mudafa kerda. Niya ra tepiya ki, seweta serbestiya zon u kultur u mileti, gêreke lez devam kero. Zu zon ve qesey kerdene pay ra maneno, beno qaim.

Gama virêne: Durimê Zazaki niyaro: Dêrsim de pili, cini u cüamerdi, niadan ke ho werte de Zazaki nê, Tirki qesey kenê. Çê ho de, ho werte de zonê ho nê, zonê sari, Tirki qesey kenê. Domonunê ho de zonê ho qesey nêkenê. Cokao ke azo newe zonê ma u piyê ho nêmisenê, benê Tirk. Na durim gêreke bivuriyo. Mordemê zonaa?i, wendo?i gêreke hem ho werte de Zazaki qesey kerê, hem ki mileti ra vazê, temey kerê; qazanta de ki daima qalê na mesela bibo. Domonunê ho daima eve zonê ho bimisnê, tey Tirki qesey mekerê. Çê ho de, ho werte de, çarsi de, dukanu de, banka de daima zonê ho qesey kerê. Nae indi qeyde kerê.

Gama diyine: Zu ki Zazaki gêreke qurs u mektev de ci salix diyo, bimisniyo. Zu qursê de Zazaki gêreke rabo. Na qurs de azo newe, domoni, iyê ke Zazaki qe nêzonenê, iyê ke kêmi zonenê, gêreke qurs de bimisê.

Gama hirêyine: Radon u televizyon de gêreke Zazaki vajiyo.

Gama çorine: Xelesnaena edebiyatê mileti (halk edebiyati). Saniku, lawiku, meselu … filan bicêrê teyp, dokumentasyon bikerê. Pil u kokimê ke na edebiyat hona zonenê axir mirenê, u edebiyat ki tey kuno binê hardi. Cokao ke na edebiyatê qesey kerdene gêreke bicême teyp, merdene ra bixelesnime.

Gama ?oncine: Daima eve zonê ho Zazaki binosê.

M. H.: Nae ra tepia Zazaki sero çi kar kena?

Dr. Z. Selcan: Nika wazen ke Universita Berlini de zu projia de ilmiye hazir kerine. Oncia dokumentasyonê Zazaki sero, karo ilmi sola devam kero. Lawiki, saniki, meseley … filan, çiyo ke mi hata nika do arê, nosinê: pêro piya benê zu ‘Korpus’. Zomonê ra tepiya ki naine ken kitav, vezan. Na materyalê edebiyati ra taê ki tercümê Almanki benê ke, sola alimê dina ki zon u kultur u tarixê miletê Zazay (Kirmanci) sero xeverdar bê, bigureê.

(Na roportaj Memed Karêri kerd)

Adresa wastena Gramerê Zazaki:

745 pelgi, 2 ?ertê rengini, ciltkerde, qapa?, 24x17 cm, fiyat: 39.- € Oyro/Euro

W&T Verlag, Dresdenerstr. 26, 10999 Berlin

Tel.: (0049-30-...

Fax: (0049-30-616 602 20

ISBN 3-928943-96-0

Çime: Munzur Haber, Dêrsim, 03 eylule 2004, Nr. 19, pelge 8