Daê, mi hêfê to guret


Dr. Zilfi Selcan



Daê, mi hêfê to guret


Na noste seweta interneti kerd hazir. Sima ke nostê ho de qalê na nostey kenê (zitieren), hetê çimêy ra na mecmua ra zuye binosê. Noste niya ra ravêr na mecmuau de ve?iya:
Gaziya Welat (Frankfurt a.M.), 1980, mo?e 2, pelge 8, mo?e 3, p. 10;
Desmala Sure, mo?e 10, Ocak 1994, pelge 5-8.


--------------------------------------------------------------------------------

Daê, mi hêfê to guret

Qirkerdena Dêrsimi çituri biye: Saadi qesey kenê

Qeseykerdo?: Ali Basar, Duisburg 1976

Nosto?: Zilfi Selcan

Waxtê hervê Dêrsimi vi. Hokmatê Tirku esker onti vi ma ser. Eskerê Tirku pê namusê ciniu kaykerdêne. Nae sero hetê Dêrsimê siarqi de asirunê Kirmanciye esker ho werte nêverda. U waxt hetê Paxi de Çemê Harçiki sero, hokmatê Tirku pirdo de darê virasti vi. Wastena hokmatê Mist Kemali a biye ke, se?a esker bover visiyo, sola kounê Dêrsimi isgal kero, binê bandira ho kero. Asirê Dêrsimi çituri ke ginay po, na qesa qewul nêkerde. Asira Demeni siye, pirdo darê fist ra ci, vêsna. Sevevo bin ki u vi ke, hokmati, Kirmancunê Dêrsimi ra esker wast. Dêrsimizu ki hata u waxt Tirku rê eskeriye nêkerdêne, coka na qesa qewul nêkerde. Pirdê Paxi ke vêsna, hokmatê Mist Kemali na mesela kerde mane, esker ont hetê Paxi ser. Pax, u waxt nahiya vi. Tede mudurê ve qereqolê ra bi. Dewa ma Çuxure de, ?ozê sodir ma hesarê ci bime ke, eskeri dormê dewa ma gureto, onciyê koun u gavanu ser. Ez u waxt hona domonek biune, xevera mi dina ra çine biye, aqilê mi ?oay ser nêsiyêne. Mi niada ke, moa mi siye, tumanê de sipê u paki ardi, day mi ra. Kincê minê qilêrini pêro vu?nay. Mi moa ho ra perskerd, vake:

- Daê, ma kata some? Moa mi dot ra vake:

- Cigera m‘, ho rê some veyve.

Eskeri, ma sarê Çuxure, cüyinê peê boni de kerdime ve top, dorme ro ma gureto. Süariun u piyadu ra cae ha?d nêoseno. Esker pêro, eve çeko. Yê minê mi ki za?anca de mi biye, zof bi vi banok. Zu ke siyêne, hêni ra uwe ardêne, a ki dima onciyêne, tey siyêne. Minê ho ki zof ci ra haskerdêne, saê ke ?ostia çimunê mi biye... Eskeri ke ma cüyin de dayme arê, mi niada ke, za?anca mi ?emê. U viradê hêgay ra ?emena, sona. Mi çituri diye ke ?emena, ez ki dima vostune ke, sola pê bicêrine. Dae de eskerê uza ra xelesiya ra, verda ve mi dime, dipçigê tifongi çituri ke da ve mi ro, ez ginune ha?dro. Goni lew u pi?nikunê mi ra amê. Sarê dewe ke mi de sêrkerd, têde bervay. Sin u siwan kot de. Bervisê ma ver ha?d u asmê naleno. Ez amune, kotune virara moa ho. Za?anca mi ki eskeri ver ?emê, siye, biye vindi. Eskeri, ma sirit u ?esenu ra giredayme, kerdime qelfe ve qelfe, berdime. Waxto ke ma kerdime ra ?ast, ?aa ma sero zu vae biye. Ma çituri ke vae se?a vêrdime ra, waa mina pile biye çowt, dest da too, mi?dosê uwe gurete, kuye ?iyê mi ra ke, sola goni ?iyê mi ra sêro. Dae de eskerê xilbi, usira tifongia çeqere onte we, barkerde, mianê waa mi de dê piro. A usire heni ke dano we, dano piro, hawa ra vana: ?iwww, ?iwww! Waa mi ki bervena, ?ikena, cigerê ho benê letey. Ma ki pêro berveme, ha?d u asmê name piya. Hêstiri ?iyê ma ra vanê ‘gu??? ...’ yênê wa?. Waa mi ki ?ew ra wasti vi. Wastiyê ho ki ?êla ra Xidê Hemê Weli vi, zovina qelfe de vi; u ki giredaê vi. Eskeri ke da waa miro, ey ki hêvetu ver ho ont ra, ont ra, zi?ça. Ho da we, da ha?dro, vake:

- Ero teresêne! Sima çituri danê wastiya mi ro! Mi raverdê ke, ez de çi u çinaê sima nine!

Çiqasi ke ho raonco ki, ma têde giredaêime. Dae sero eskeru verda ve ci, na defa ki cêray ra dey ser. Heni ke da piro, heni ke da piro, fist ve ?oy ver. Bervisê ma Çuxurizu ver, kemer u kuç vêseno, ha?d u asmê naleno. Ma dayme arê, berdime hetê Pulê Gême. Uza hêgaê bi, cao ke çola, ma a çole de vinda?nayme. Emir da, vake:

- Pêro ronisê, herkes hurêndia ho de vindo!

Ma têde zu ca de dayme arê. Dormê ma pi?ê eskeriyo. Heni ke amo, heni ke amo, i koy, i hêgay ?ê qimile guretê. Ma ki ho dorme de niada ke, dormê ma de her ca mete?is gureto, pêroyine tifongi ça?nê ra ma ser. Moa mi vake:

- Nia de, ‘tomatik’ hao hazaro, pê dey ma qirkenê.

Mi ki niada ke, di lingê ho osenê, lule ki ça?no ra hetê ma ser. Mi moa ho ra perskerd, vake:

- Daê, ‘tomatik‘ çiko? Moa mi vake:

- Cigera m‘, pê ine ma ita qirkenê!

Moa mi çituri ke heni vake, ters kot mi ze?e. Ez ki hona qizkêko, aqilê mi koti ra sêro ser. Hama, qe ho vira nêkan, moa mi ke mi ra heni vake nêvake, çimê mi i tomatiki ra mendi. Mi tersunê ho ra ho ha?d ra qistkerd, bota sine, moa ho ine ra tenê kotune düri. Moa mi ki mi ra gira vana:

- Meso, ita vinde.

Ae ki ho mi dime ra qistkerd, linga mi de pê guret, ez ontune leê ho, vake:

- Kata sona? Mi vake:

- Daê, ez ho dan ra yan ke qersuna tomatiki ro mi nêgino.

Dae sero moa mi sa?ê ho sana ra, girgiriye we, bervê, vake:

- Biko, ça mi ra kuna düri, bê ita leê dakila ho de vinde ke, astê ma têwerte kuyê.

Ez indi leê moa ho de vinetune. Kes nêto?eno ke bilewiyo, ya ki hurêndia ho ra pay u?zo. Eskerê Tirku deqê de ?eê anons keno, vano:

- Kês hurêndia ho ra nêlewiyo, era pay nêu?zo! Kamo ke ust ra pay, name pa!

Bira gêrmo, gêrmo, heni gêrmo ke, ma a çola hêgayde, adir u kila ti?ia amnoni ve?a vêseme. Ti?ia amnoni heni dana astune ma de ke, ti vana adir vo?eno. Ma ki uza vêsan u têsa kotime, fekê ma biyo zip u ?üa, hêvetu ra lewê ma qilasiyê ra. Eskerê Tirku dilapê uwe ma nêdano. Di ?o?i ma uza vinda?nayme, derd u hesirêna ke ma kotime ci, dismêni ser de nêro. Cini u cüamerdi, pil u qiz, çêl u çuk, têde ze?ê i hêgay de meser biyaêime. Taê vanê: ‘ma qirkenê‘, taê vanê: ‘Ma qirnêkenê.’ Hama leto ?êde vanê: ‘Ma rê mendene çina.‘ Waxt pe?ozo. Ti?i co? de dana ma de. Leê ma de di tenu puç u postalê ho veti, dormê ho de sêrkenê, vanê:

- Ma ?ememe. Dae sero moa mi cêrê vero, cêrê sero, vake:

- Lao nêvo sima bi?emê! Haq kenê ke sima çiyo henê caverdê, ala tenêna savi?kerê. Sima ke nika ?emay, ?iwalê simara, na zalimi kokê ma têdine ita anê.

Çike moa mi niya ra avê ki meserbiya, qirkerdene ra xelesiya. ?eê qersune gina ro ci, peê pasna de kerda dirvetin. Moa mi oncia cêrê vero, ci rê ?iar u diari deke?nay, vake:

- Lao ezo bextê sima de ke, sima vinderê, me?emê; Nika hona ma qirnêkenê, mi d´irê ?ey diyo. Ine key ke ‘esase‘ (fi?ike) dê piro, u waxt tomatik finê ra ci. Honde ke esase piro nêdê, vinderê, ala sebeno.

Na qesunê moa mi sero, hurdemêna cüamerdi texeliay. Nika ki, ma gos name ro ser ke, ala key esase danê piro. Ma dormê ho de niadame, i qumandaru çadiri sanê gilê puli, esker peê tomatiku de (aiirmakinade) hazir vineto. Pêro esase sero vindenê. Ma ?eê hesare ci bime ke süariyê diar de ve?iya; eke osto?ê vao pi?ra, ?amit ve çadira qumandarê Tirku ser. Tenê waxt ke vêrd ra, amey ma ra vake:

- ?au?zê! Ma ustime ra. Ma ra vake:

- Destunê ho pêrode, vazê: ‘Yasa, yasa, Mustafa Kemal Pasa!‘

Nu, waxtê merdeno, her çiqas ke ze?ê ma nêvano, fekê ma vano. Ma ki ?ê vatena ine vake. Pêro destunê ho dane pêro, heni zi?çenê ke, kounê Çuxure ve Karsniye ra veng fisto tê, zingenê. Maê ho ki, pêro beme sa ke, ma qirnêkerdime verdayme ra. Çituri ke ma verdayme ra, indi hetê dewa ho ser sime. ?ae sero çêê bi, tede barix na vi ro, hemgê kerdêne arê. Ma ?eê niada ke, eskerê Tirku ze?ê çêyi de çiyê pay ra nêverdo. Bin fisto ra ser, qav u qacaxi pero sikitê, kerdê têze?e. Çüal u xasi, postê ?onê toraqi têde sungikerde, a?di-ma?di pêro verdê de, kerdê ha?d. Eve zovina qese zu adir pa nêno. Zovina cil u cokê ma, qav u qacaxê ma, pêro weranekerdê. Verê çêveru de ki, barixê hemgêni ?izno, pêro gureto, esto ze?ê hope. I mêsi têde merdê kotê ra uwe ser. U hemgên pêro hope de er?iyo pêser. Ma ki vêsaniye ver qirbime. Ma ra her zuy dest da to, lopê hemgên guret, ho rê ?ae ra hem weme, hem ki some. U waxt ma niada ke, Ailere Çuxure haê qelfê ma ra bi?nê ra, sirit u ?esenu ra giredaê, kerdê peya, fistê ra ?ae benê. Yê ine hiris u hirê sa?ey bi. I berdi, ma ra fisti düri. Nêzoneme ke, kata benê. Peyniye de hesiayme pê ke, zalimu berdê, verê Kertê Mazgêrdi de qirkerde. ... Ma sime çê ke, çi miyê ma kerdo têser u têbinra, ?on monê ma, toraq moraqê ma, a?dê ma, têde verdê de. Çê ma pêro tolankerdo, berdo. Çêo ke tolan nêkerdo, çino. Ma perskerd, peyniye de xevere gurete ke, mudirê Paxi qav u qacaxê ma, cil cokê ma, têde dardê we, guretê berdê. D´irê ?o?i ra tepiya ez ve moa ho ra kotime ra ?ae, sime leê mudirê Paxi, Abbas Timurkelesi. Mavênê Çuxure u yê Paxi satê onceno. Ma ke sime, mordemo de zondar fist ra ho, tey berd. I mêriki Tirki zonêne. Ma tey berd ke, sola ma rê berfekêni bikero. Ma ke ?estime Pax, sime, dayra Mudiri de kotime ze?e ke, zu hao peê masa de ronistao, pirêno de derg piraro. Na pirêno sipêo ke A?avi kenê pay, uyo. Berfekê ma vake:

- Mudir Beg, zu hermete ama, mêrdê ho kisiyo, viaa; domonê ho sey kotê, bêkêsa. Sima qav u gacax u cil u cokê nine ‘?eletiye‘ ra ardê. Nika ki amê, peyser wazenê.

Berfekê ma çituri ke heni vake, Mudirê Tirki dot ra perskerd, vake:

- Kama, kotirawa? Berfeki vake:

- Çuxuriza.

Dae de mudir Timurkêles tilê ho ser bi, zi?ça ra ma ser, vake:

- Çituri yêna, mi ra niya vana! Mal malê ieznao, sima tirto berdo. Ma ki sime, peyser ard. Koti ra amê uza ra sêre!

Nae sero moa mi vake:

- Yê ma ?oaê de ma çino, ma bêkês u feqirime. Malê ma peyser bide. Ma ve araqê çarê ho, eve emegê destunê ho ciando, gureto. U ça malê iezna vo! Sima ma ra çi wazenê? Ça yênê dizdeni kenê? Ça yenê eê ma tolankenê benê?!

Moa mi çituri ke niya pe?na ra ser, mudir uza ra xelesiya ra, ame, da ve moa mi ro. Yê mi ki, biraê de mino qizkêk bi, virara moa mi de bi. Çituri ke da piro, u ki virare ra pe?a, si gina ve ha?dro. Heni ke da moa mi ro, ae pê kaleka ho guret, zi?çêêê, zi?çêêê ginê ha?dro. Timurkêles ve lingu ve?iya ro moa mi ser, sanê ve paskulu ver. Tezelê siay rê ke, ez ki hona domono. Çimê feleki ve ko? vê ke, zo?ê mi ci nêsono. Ho rê bervan, bervan, ha?d u asmê nan piya. Sekerine! Dez heni ke dano ra astunê mi ke, na zulimê fasistunê Tirku co?u mi vira nêsono. ... Mudirê Tirku moa mi ra her milqiyo de henê kerdêne ke, nika ?iyê mi dezeno ke, bicêrine ho fek. Peyniye de vake:

- To ra van, sona so, nêsona ki, to ban erzan qawisa cendermu!

Dae sero ez bervan, cêran moa ho vero van:

- Daê, hayde sime, çi-miyo ke çê ma ra tirto ardo, ci rê zehir u zuqim vo! Dakila mi u?ze sime, malê dina sekena?

Moa mi bervenaaa, bervenaaa, her zoto de henê dana zulimkariya fasistunê Tirkuro ke, cigera mi bena letey. Teseliya ma ke kote, ho rê ustime ra, kotime ra ?ae, sime dewa ho. Dae ra tepiya Dêrsimde, hona herv nêqedia vi. Hetê Heyderun u Demenu de çêrunê Kirmancu eskerê Tirki de hona dêne pêro. Tirku ?êla Seynu de mete?is gureti vi. Uza ra eve top u tifong bover ra nêne qolê Kirmanciyera. Heto zu ra ki, bayloz (taara) amêne, bombey estêne ma ser. Moa mi paço de sur kerdi vi pistunê mi, ez kerdi vi temey: - Biko, niade, bayloze ke yêna na paçik rasane, u waxt bomba nêerzena, ho rê vêrena ra sona. Mi ki qesê moa ho gureti vi, waxto ke bayloze amêne mi se?a vêrdêne ra, mi u paçikê huyo sur vetêne, sanêne ra ke, sola pêskarê ma nêbo. Her çiqas ke ma qir nêkerdime, zovina caune Dêrsimi de pil u qiz, çêl u çuk, cini u cüamerdi têde qirkerdi, esti pêser. Qaz verdêne ra ser, adir nêne pa. Iyê ke nêvêsnêne, meyitê dine ki estêne çolun u deru. Ma ke ?ae ra siyêne, i astey ha?d ra rafistey vi. Ma ?ozê sime zu koê, eke astey mastey, kinci minci pi?ê. Çênun u ciniu zulimê fasistunê Tirku ver, ho kou ra esto wa? ke, sola era dest nêkuyê. Ciniyê ke kotêne ra dest, berdêne pê ‘kaykerdêne‘. I ki, merdene rê ?a?i vi, qesa nianêne co?u qewul nêkerdene. Ya siyêne ho estêne çem, tede xenekiyêne, ya ki ho asêro estêne wa?, pa biyêne pirtley mendêne. Cao ke min u moa ho di, uza, a lesa hermetu poa vi, si vi. Hama astey hona ze?ê fistanu de mendi vi. I fistanu kou ra heni surkerdêne. I po?ê siaê dergi kêmer ra mendi vi. Moa mi siye, zu po?ê kerd qevda ho, fist ra hawa, u po? heni astê sa?ey ra qilayia ra ame. Mi ke ni diyêne, ze?ê mi girgiriyêne we, moa mi ki sero bervêne.

Qirimê Dêrsimi se?a indi xelê waxt vêrdi vi ra. Ma Çuxure ra barkerdi vi, si vi suka Xarpêti. Ez u ça? de indi bi vi pil, bi vi cüamerd. Xarpêt de d´irê olvozê mi bi, ma ho rê piya feteliyêne, xeceliyêne. ?ozê ma hetê ?êla Xarpêti ser sime; sime zu hêni sero nistime ro. Ma ke tenê o?osiayme ra, tenê uwa serdine simite, ho rê kotime qesu. Tenê waxt ke vêrd ra, ma niada ke, zuyo de kokimo desteçoganin ame. Taê ve?a usti ra pay vake:

- Mudir Beg ti xêr ama.

Ca da ci. Mi çituri ke ‘Mudir Beg’ hesna, xaiê mi ?ecefiay. Mi savi? nêkerd, ci ra perskerd, vake:

- Beg Efendi, tu koti mudireni kerde? Vake:

- Heeey ewladê m‘ hey, qe persmeke! Koti vana, mi uza kerde. Mi Siverege de kerde, Mardin de kerde, Pax de kerde. ... Mi ra Abbas Timurkêles vanê. ...

Çituri ke ‘Timurkêles‘ vake, xaiê mi ?ecefiay. Dest u paê mi cêriay, i gosê mi zingaaay, zingaaay. ... Verê çimunê mi bi miz u duma, dina mi sero çerexiye, biye teng u tariye. Mi nêzona ke, mi rê se vi. Ez oncia amune ra ho, mi na ?ae eve hêrs perskerd, vake:

- Tu ez naskerdo? Ez Paxrao! Ey ki dot ra vake:

- Ti Pax de çê kami?i sari rawa? Mi vake:

- Yêno ra to viri, manê tu ama Çuxure de zu çêê ra qav u qacaxi, cil coki tirti berdi; zu ki wayira de i çêyi biye, cinika de viaê biye, eve domonunê ho ra biye; amê ke to ra çiyê ho bicêro; tu ki da piro, eve lingu ve?iya ro ser; yêno ra to viri, tu a cinike ra vake: ‘Wazena, ez tu nika qawisa cendermu er?ine, pê to ‘kaykerê‘? Yê cinike ki lazê de huyo sey lewe de vi. U lazeko sey ki, a na xorto ke nika to ra na qesu vano, uyo! Mi girmikê dê ve sênê horo, vake: ‘U lazeko seo ke van, ezune!’

Mi çituri ke niya vake, nu tersa, zonê ho cêriya, dest paê ho ?ecefiay. Yê minê mi ki, u e?iatê eskerê Tirki, u pirodayis, a goni, i tifongi yênê ra çimunê mi ver; verê çimunê mi biyo miz u duma. Ez xelesiune ra, eve hêrs biune piro, guret da we, da ve ha?dro, kerd binê lingunê ho. Heni ke dan piro, heni ke dan piro, ci rê yamaniye an. Mi lew pi?niki pa nêverday, goni ci ra er?ina tever. Mi ?ind lüya ra, hata ke bolmis bi, bi ve huskhol mend. Mi u heni uza caverda, ?emune. Ez ki, heni ke vozdan, heni ke vozdan, van ‘sola sêri, xevere moa ho dine‘. Vostune, siune çêver de kotune ze?e. zi?çan, van:

- Daêêê, daêêê! Moa mi tersê, amê vake:

- Çiko, sebi? Mi vake:

- Dakilê, mi hêfê to guret! Moa mi, sasbiye, vake:

- Tu da kami ro? Mi vake:

- Dadakilê, mi hêfê to guret! Moa mi oncia perskerd:

- Cigera m‘ hêfê çinayio, tu guret? Mi ki vake:

- Daê manê Pax de mudirê bi, ame vi, çê ma tolan kerdi vi, berdi vi. Ma ki sime ke, ci ra bicême, ey ki sero da toro ... A mi da ve i mudiriro, hêfê to ci ra ?ind guret!

Daêde, moa mi virare fiste mi ra, girgiriye we, bervê, hêstiri çimu ra gu?iay. Hem ki biye sa. A ke heni bervê, ze?ê mi zonda, ez ki tey bervune. Moa mi ke tenê amê ra ho, vake:

- Ez qedaê lazê ho bicêrine. Tu hewlkerdo ke, hêfê moa ho gureto. Hama zalimunê Tirki ra tek teyniya zu hêfê mi cêriyo, sekerine. Na teyniya yê çê ma niya ke! Derd, tek zu derdê min u to niyo, biko. Nu derd, derdê ma miletê Kirmanciyo. Key ke hêfê miletê Kirmanci cêriya, ze?ê mi u waxt hona o?osino ra! ...