Zazaca bir dildir, hiçbir dilin lehçesi degildir

Dr. Zilfi Selcan


Zazaca bir dildir, hiçbir dilin lehçesi degildir

Dr. Zülfü Selcan dilbilimci, Berlin Teknik Üniversitesi)

Not: Bu yazi, Tunceli ve Bingöl Üniversitelerinin istegi üzerine, RTÜK’e sunmak için hazirlanmis, ve 03.06.2012 de gönderilmis,tir. Belli siyasi çevreler basin ve yayinda, Zaza Halki’ni ve Zaza Dili’ni kendine malederek asimile etme amaciyla seferberlik ilan etmis,, yogun ve saldirgan bir siyasi propaganda yaparak toplumu aldatiyorlar. Ülkemizde asimilasyoncu politikanin zarar vermekten bas,ka birs,eye yaramadigi, bir yere varamiyacagi ve sonunda yok olacagi yeterince bilinmektedir. Bilimi hiçe sayan siyaset geçicidir, bilim ise kalicidir. Dilbiliminin bu konudaki kesin ve dogru tespitlerini kamuoyuna açiklamak için önünüzdeki yazinin yayinlanmasi zorunlu ve uygun görüldü.

13. Mayis 2012 tarihli Star gazetesinde verilen haberde, RTÜK, yayin yapmak isteyen televizyonlara ‘Zazaca, Kirmancca ve Soranca dillerinde yayin yapacak’ diye izin vermis,tir.

Bunun üzerine Mardin Artuklu Üniverstesinin Kürt Dili ve Kültürü Bölümü, RTÜK’e itiraz ederek, Zazacanin sözde Kürtçenin bir lehçesi oldugunu iddia edip, Türkiye yayin kurumlarinda Kürtçenin lehçesi olarak yazilmasi için uyarida bulunmus,tur.

I.ddia edildigi gibi ‘Kurdi’ diye bir dil yoktur: ne yazili tarihte, ne de herhangi tarihi dil belgelerinde. Artuklu Üniversitesi’nin internet sayfasina bakarsak, dil seçiminde Türkçe, I.ngilizce ve Arapça’nin yaninda bir de ‘Kurdi’ diye yazilidir. ‘Kurdi’ yi tiklayinca sayfayi Kirmancca Kurmancca) dilinde görüyoruz. Görüldügü gibi burada ‘Kurdi’ tabiri Kirmancca Kurmancca) için kullaniliyor. Bundan haberi olmayanlar ‘Kurdi’ nin bas,ka bir dil oldugunu sanir. Bu siyasi amaçli kelime oyunuyla, Zazaca da dahil bazi koms,u dillerin, sözde ‘Kurdi’ veya sözde ‘Kürtçe’ nin birer lehçesi oldugu propaganda ediliyor.

Bu konuya bir de dilbilimi açisindan bakalim:

Zaza Dili’ne kisa bir bakis,

Diller familyasindaki yeri

Zazaca irani diller familyasina aittir. I.rani diller familyasi toplam olarak 40 dilden ibarettir ve Zazaca da bunlardan biridir Detayli bilgi için bkz. Selcan 2011a, 111 f).

1906 yilinda Alman dilbilimcisi Oskar Mann Prusya Bilimler Akademisi’nin görevlisi olarak Siverek ve Elazig’da Zazaca’nin dil kayitlarin yaparak gramerini analiz etmis,tir. Daha sonra I.ran bölgesindeki dillerin kayit ve gramer analizine devam etmis,tir. Bati irani dillerin tarihi siniflandirmasinin kurucusu Oskar Mann’in dil malzemesi 11 ciltte yayinlanmis, ve bunlarin sonuncusu ise 1932 de Berlin’de yayinlanan Zazaca’nin ilk grameridir: Mundarten der Zâzâ, 398 sayfa.

Oskar Mann Siverek’ten Prusya Bilimler Akademisi’ne gönderdigi 4. haziran 1906 tarihli mektubunda s,öyle bildiriyor:

“Daha evvel de tarafimdan savunulan görüs, tasdik edildi, yani Zazaca’nin hiç Kürtçe olmadigi […]”

Mann’in ölümünden sonra eserlerini yayinlama görevi Karl Hadank’a verildi. Mann ve Hadank’in Zazaca Gramerinin 18. sayfasinda, ‘Zazaca Kürtçe degildir’ [Das Zâzâ nicht Kurdisch], bas,ligi altinda, Kurmancca ile kars,ilas,tirilarak dil farklari belgelenmis,tir s. 19-22).

Bununla Oskar Mann ve Karl Hadank Zazaca’nin kendine has bir gramer yapisinin oldugu ve o zamana kadar yanlis, olarak sanildigi gibi hiçbir dilin lehçesi olmadigini bilimsel ve kesin olarak tespit etmis,tir.

Bu tespit enternasyonal düzeydeki irani dilbiliminde, günümüze kadar tartis,masiz olarak kabul edilmekte ve irani dilbiliminin s,u toplu ve temel eserlerinde Zaza Dili de bagimsiz bir dil olarak görülmektedir:

o 1958: S,arkiyat El Kitabi, I.ranistik [Handbuch der Orientalistik, Iranistik], Georg Morgenstierne, Yeni irani diller [Neu-iranische Sprachen], s. 155-178.

o 1989: Corpus Linguarum Iranicarum, Joyce Blau, Gûrânî et zâzâ, s. 336-340.

o 1997: I.rani Dilbiliminin Temeli, yeni irani diller, kuzeybati grubu 2 [Osnovy iranskogo jazykoznanija, Novoiranskie jazyki: Severo-zapadnaja gruppa 2], L. A. Pirejko, Zaza, s. 97-143.

Son bilimsel eserler doktora çalis,malari)

1985 Terry Lyn Todd, A Gramar of Dimili Also known as Zaza), Michigan.

1998 Ludwig Paul, Zazaki, Grammatik und Versuch einer Dialektologie, Wiesbaden.

1998 Zülfü Selcan, Grammatik der Zaza-Sprache, Berlin.

2000-2001 Berlin Teknik Üniversitesi’nde aras,tirma projesi: Zazaca-Almanca Metinler Korpusu: Zülfü Selcan, Zaza-Deutsches Textkorpus, DFG-Forschungsprojekt, Technische Universität Berlin

Birçok dilin nasil lehçeleri varsa, Zaza Dili’nin de iki ana lehçesi vardir: Kuzey Lehçesi ve Güney Lehçesi bkz. Selcan 1998, 123-136).

Tarihi gramer

Zaza Dili’nin Tarihi Grameri, Bingöl Üniversitesi’nin 2011 de düzenledigi Uluslararasi Zaza Dili Sempozyumunda ilk bölüm olarak detayli ve kapsamli s,ekilde dile getirildi. I.rani diller familyasinin tarihi gelis,imi fonolojik ve morfolojik düzeyde açiklandi ve Zazaca ile diger dillerin hangi degis,ime ugradigi veya hangi eski s,ekli muhafaza ettigi anlatildi. Zazacanin bu tarihi gelis,im sürecinde koms,u dillerle olan ilis,kisi de kelime mukayesesiyle gösterilerek izah edildi.

Dr. Zülfü Selcan’in verdigi Zaza Dili’nin Tarihi Gelis,imi konulu bu konferans yayinlanan kitapta mevcuttur bkz. as,agi, kaynaklar).

Tarihi dil farki

Ayni dil familyasina ait olan diller, tarihi dil belgelerine dayanip incelenerek, kelime mukayesesi vasitasiyla fonolojik, morfolojik ve leksikolojik düzeyde ne gibi degis,iklige ugradigi ve hangi eski özelliklerini muhafaza ettigi izlenebilir. Bununla dillerin nasil farkli bir tarihi degis,ime ugradigi ortaya konulur. Bu mukayese metoduyla Zaza Dili’nin tarihi süreçteki gelis,imi ve eskiyi muhafaza etmesi üzerine kisa ve önemli misaller verilerek as,agida izah ediliyor.

Tarihi fonolojik farklar

Dillerin tarihi bakimdan birbirleriyle olan ilis,kisini görmek için iranî diller familyasindan birkaç dil arasinda ufak bir tarihi mukayese örnegi vereyim. Zerdüs,t’ün m.ö. 628-551, Henning, 156) konus,tugu ve dini ayinlerinde kullandigi Avestçe irani dillerin en eski tarihi kaynagini olus,turuyor. S,imdi Avestçe ile Zazaca, Farsça ve Kurmanccayi kars,ilas,tiralim:

Avestçe1

Zazaca

 

 

 

 

mö. 6. yy.

(Kuzey L.)

Farsça

 

Kurm.

 

gāman-

 game

gām

گام

gav

 adım

nāman-

 name

nām

نام

nav

 ad

sarəta-

 serd

sard

سرد

sar

 soğuk

dasa

 des

dah

دە

deh

 on

vīsaiti

 vist

bist

بيست

bist

 yirmi

vəhrka-2

 verg

gorg

گرگ

gur

 kurt e.

vāstra

 vas

gīyāh

گياە

geya

 ot

vaşne-

 vêsan

guşna

گشنه

bırçi

 

*hvas-, *xvas-

 was-

xwās-

خواس-

xwas-

 iste-

1 bkz. C. Bartholomae, Altiranisches Wörterbuch

2 Eski Hintçe’de (mö. 1000) vṛka  e.


iste-

1 bkz. C. Bartholomae, Altiranisches Wörterbuch

2 Eski Hintçe’de mö. 1000) vr.ka e.

Bu mukayesenin gösterdigi gibi, Avestçe ile olan benzerliginden dolayi Zazaca, Farsça ve Kurmanccanin tarihi kökeninin ortak oldugu görülmektetir. Bununla beraber her dilin birbirinden farkli bir gelis,me gösterdigi de göze çarpiyor. Mesela 1. ve 2. satira bakarsak, Avestçenin /-m-/ fonemi Zazaca ve Farsçada eski biçimiyle muhafaza edilmis,ken, Kurmanccada /-v-/ ye dönüs,müs,tür. 3. satira bakarsak, eski /-t-/ fonemi Zazaca ve Farsçada /-d-/ ye dönüs,ürken, Kurmanccada tamamen kaybolmus,tur. Dikkat çeken önemli bir nokta da, 4. satirda görüldügü gibi, Avestçenin dasa ‘on’ kelimesi Zazacada des biçimiyle aynen kalmasina ragmen, Farsça ve Kurmanccada daha farkli gelis,meyle dah [däh]/deh s,ekline girmesidir. Zazaca des : Eski Hintçe dás'a ‘on’ es,itligiyle, demek oluyorki Zazaca, eski iranî dönemden önceki ari dil kademesine kadar uzanan s,ekli, ki yaklas,ik 3000 yillik bir geçmis, zamani kapsiyor, öteki dillerin degis,melerine kars,i aynen muhafaza etmis,tir.

5., 6. ve 7. satirdaki kars,ilas,tirmada ise bas,taki Avestçe /v-/[w-] : Eski Hintçe /v-/[v-] fonemi, Zazacada /v-/[v-] s,ekliyle aynen kalmasina kars,i, Farsça ve Kurmanccada /gu-/ s,eklinde önemli bir degis,iklige ugradigi görülüyor.

Sondan 2. satirda ise Avestçenin vas,ne ‘aç’ kelimesi Zazacadaki vêsan Dersim), vês,an Varto, Bingöl, vd.) s,ekliyle, az bir degis,iklige ugrarken, Kurmanccada birçi ve Farsçada ise gus,naiiii biçimiyle daha büyük degis,ikliklere ugramis,tir. Son satirda ise, dillerde köklü biçimde yerles,ik olup konus,mada sik kullanilan ve bu bakimdan çok önemli olan ‘iste-mek’ fiilinin kökü mukayese ediliyor. Bu fiilin eski kökü Avestçe *hvas- : Zazaca was- was-t-ene) biçimleriyle ayni olmasina kars,i av. *xv- >) Yeni Farsçanin xwa-s- < xwa-s-t-an iiiiii) ile Kurmanccanin xwas- < xwas-t-in) s,ekillerine fonolojik bakimdan çok uzak kaliyor. Diger bir ifadeyle, Avestçe ve Zazaca [w- : w-] ile ortak iken, Farsça ve Kurmancca /xw- : xw-/ ile ikinci bir ortak gurup olus,turyor. Bütün bunlar yeni dil kademesinde olus,an farklar olmayip, binlerce yillik süreçte meydana gelmis, olan tarihi dil farklaridir. Bu küçük tarihi fonoloji mukayesesinin gösterdigi gibi, Zazaca eski dil özelliklerini, Farsça ve Kurmanccadan daha güçlü olarak muhafaza etmis,tir. Buna göre her dil kendine göre ayri bir tarihi degis,ime ugramis,tir. Bununla beraber o dilin bütün lehçelerinin de ayni tarihi gelis,imi göstermesi gerekir. Bazi dil guruplari ise, son Farsça-Kurmancca misalinde gösterildigi gibi, tarihi gelis,meleri kismen ortaklas,a da yapabilirler.

Yukaridaki dil-tarihi misallerinden anlas,ildigina göre, Zazaca, Farsça ve Kurmanccanin farkliligi, en eski dillerden Avestçe m.ö. 600) ile Eski Hintçe m.ö. 1000) yazili metinlerinin belgeledigi gibi, çok eskiye, binlerce yillik bir geçmis,e dayaniyor.

Morfolojik farklar

Zaza Dili’nin Grameri adli eserde 27 morfolojik özellik, s,ahis ve is,aret zamirleri, pasif ve nedensel fiil çekimi, Zazaca, Farsça, Kurmancca ve Soranca dilleriyle mukayese edilerek, birbirinden tamamen ayrildigi örneklerle gösterilmis,tir. Ayrica s,entaksta da cümle yapisinda) özne, nesne ve filldeki kongruans halleri mukayese edilmis, ve Zazacanin diger dillerden ayrildigi verilen birçok misalle belgelenmis,tir bkz. Selcan 1998, 53-63).

Kisa bir intiba için as,agida sadece is,aret zamirleri ile fiil çekiminden birer örnek veriliyor.

I.s,aret zamirleri

Yakini belirten is,aret zamirlerini üç dilde mukayese edelim:


 

 

Zazaca

(Kuzey L.)

Kurm.

Farsça

 

 

eril

nu

ev

in    اين

bu

yalın

dişil

na

"

"

"

hal

çoğul

ni

"

inhā اينحا

bunlar

 

eril

ney

vi

-

bunu

oblik

dişil

nae

-

bunu

hal

çoğul

nine

van

-

bunları


bunlari

I.s,aret zamirlerinin Zazaca, Kurmancca ve Farsça dillerindeki bu kars,ilas,tirmasina dikkatle bakilirsa, her dilde tamamen ayri bir sistemin oldugu görülür. Zazacada bütün gramer hallerine göre birer is,aret zamiri bulunmasina kars,i, bunlar Kurmancca ile Farsçada kaybolmus,tur.

Fiil çekimi

Bir misal olarak ‘görmek’ fiilinin s,imdiki zaman çekimini mukayese edelim:


 

ben

görüyorum

 

Zazaca

ez

 

vin-en-une

 

Farsça

man

mi-

bin-am

 

Kurmancca

ez

 dı-

bin-ım

 

 


vin-en-une

Yapim formülleri s,öyledir:

Zazaca: fiil kökü vin + s,imdiki zaman takisi –en- + s,ahis takisi –une K-en-S,T

Farsça: s,imdiki zaman ön takisi mi- + fiil kökü bin + s,ahis takisi -am mi-K-S,T

Kurmancca: s,imdiki zaman ön takisi di- + fiil kökü bin + s,ahis takisi -im di-K-S,T

Bu çekimlere dikkatle bakarsak, her dilin ayri bir yapim formülüne sahip oldugu görülür. Bu da çok önemli bir ayrilik sayilir, çünkü fiil çekimi bir dilin çekirdegidir.

Leksikolojik farklar

I.ki dil arasindaki ilis,kiyi merak edenler, her iki dilin, günlük hayatta ençok konus,ulan temel kelimelerden birkaçini bir araya getirip mukayese ederlerse, bunlarin benzerligini veya ayriligini kendileri de kolayca tespit edebilirler. Bunu Zazaca ve Kurmanccaya uygularsak, s,u misali verebilirim. Mesela günlük hayatta sik sik kullanilan demek, gelmek, gitmek, yemek, içmek ve istemek fiillerini mukayese edelim:

Zazaca

Kurmancca

Türkçe

Almanca

İngilizce

vatene

gotın

demek

sagen

say

amaene

hatın

gelmek

kommen

come

şiyaene

çuyın

gitmek

gehen

go

werdene

xwarın

yemek

essen

eat

sımıtene

vexwarın

içmek

trinken

drink

wastene

xwastın

istemek

wollen

want

 

Verilen bu basit misallerden anlas,iliyor ki, Almanca ile I.ngilizce arasinda bile, ayri diller olmasina ragmen en azindan bas,taki fonemleri ortak iken, Zazaca ile Kurmancca arasinda böylesi bir benzerlik bile yoktur. Bazilari ise benzerligi göstermek için açikgözlük yapip birkaç kelimeyi siralarken, daha büyük çogunlukta olan ayriliklardan katiyen bahsetmezler. Halbuki ayni familyada olan dillerin asgari bir ortak kelime sayisina sahip olmasi gayet normaldir, fakat buna ragmen ayni dil olmasi için de bir gerekçe sayilamaz. Mesela ev kelimesi Almancada Haus, I.ngilizce house ise veya ekmek kelimesi Alm. Brot, I.ng. bread ise, bu benzerlikten hareket edip diger birçok gramer ayriliklarini hesaba katmadan, Almanca ile I.ngilizce bir dilin iki lehçesidir, veya I.ngilizce Almancanin bir lehçesidir, gibi iddialarin yapilmasi ne kadar yanlis, ise, ayni s,ekilde, benzer kelime oyunlariyla Zazacanin Kurmanccanin bir lehçesi oldugunu iddia etmek te o kadar gülünçtür.

Mesela ‘el’ kelimesi Zazaca dest, Farsça dast iii , Kurmancca dest ise, ‘ekmek’ kelimesi Zazaca ve Kurmanccada nan, Farsçada na-n iii ise ve ‘dogru’ kelimesi de Zazaca ve Kurmanccada rast, Farsçada ra-st iiii s,eklinde ortak olmasiyla bile, bu dillerin tek bir dilin lehçesi oldugu söylenemez. S,unu da hatirlatmak gerekir ki, eski dönemlerde Kurmanccanin Farsçanin bir lehçesi oldugunu yazanlar da olmus,tur. Fakat bu, siyasi bir amaçtan ziyade, diller hakkindaki bilgi eksikliginden kaynaklaniyordu.

Sonuç:

Zazaca bir dildir, hiçbir dilin lehçesi degildir.

RTÜK’ün verdigi karar dilbilimsel tespitlere uygun oldugu için dogrudur. Bu dillerin konus,macilari bibirini anlamazlar, çünkü gramer yapisi çok farklidir. Zazaca, Kirmancca ve Soranca ayri dillerdir.

Berlin, 03.06.1012

Seçme kaynaklar:

Bartholomae 1904 = Christian Bartholomae, Altiranisches Wörterbuch [1904] Berlin 21979).

Blau 1989 = Joyce Blau, Gûrânî et zâzâ, Yer: ed. Rüdiger Schmitt, Corpus Linguarum Iranicarum Wiesbaden 1989), 336-340.

Henning 1970 = W. B. Henning, Zoroaster [1949]. Yer: Hg. Bernfried Schlerath, Zarathustra Darmstadt 1970), 118-164.

Mann / Hadank 1932 = Oskar Mann / Karl Hadank, Mundarten der Zâzâ Berlin 1932).

Morgenstierne, Georg: Neu-iranische Sprachen, Yer: Handbuch der Orientalistik, Iranistik, Leiden 1958, 155-178.

Paul 1998 = Ludwig Paul, Zazaki, Grammatik und Versuch einer Dialektologie Wiesbaden 1998).

Pirejko 1997 = Lija A. Pirejko, Zaza. Yer: Osnovy iranskogo jazykoznanija, Novoiranskie jazyki: Severo-zapadnaja gruppa, 2 Moskva 1997), 97-143.

Selcan 1998 = Zülfü Selcan, Grammatik der Zaza-Sprache Berlin 1998).

Selcan 2011a = Zülfü Selcan, Zaza Dili’nin Tarihi Gelis,imi. Yer: I. Uluslararasi Zaza Dili Sempozyumu, 13-14 Mayis 2011 Bingöl 2011), 111-142.

Selcan 2011b = Zülfü Selcan, Zazaca alfabe ve alfabetik siralama. Yer: I. Uluslararasi Zaza Dili Sempozyumu, 13-14 Mayis 2011 Bingöl 2011), 263-270.

Todd 1985 = Terry Lyn Todd, A Gramar of Dimili Also known as Zaza) Michigan 1985).