|
|
Zazalar ve Zazaca
Zazalar’in yasadigi cografya 
Zazalar, nüfusu tahminen 4-6 milyon olan bir halk olarak Dogu-Anadolu’nun
Firat ve Dicle su havzasinda yasarlar. Sükun ettikleri yer
enlem 37,8°- 42° ve boylam 37,8°- 40° arasi arasinda
yer alan bölgede, il olarak Dogu-Sivas’tan Varto’ya,
Gümüshane’den Siverek’e kadar uzanir. Agirlikli
olarak Tunceli, Bingöl, Erzincan, Elazig, Kuzey-Diyarbakir
illerinde yasarken, Kangal, Zara, Ulas ve Imranli (Sivas), Kelkit,
Siran ve Gümüshane, Hinis, Çat, Askale (Erzurum),
Gerger (Adiyaman), Pötürge ve Arapkir (Malatya), Mutki
(Bitlis), Sason (Batman), Sariz (Kayseri), Aksaray ilçelerinde
de meskendirler. Bunun disinda Istanbul, Ankara, Bursa, Eskisehir
ve birçok ilçeye göçetmis Zaza mevcuttur.
Almanya, Avusturya, Isviçre, Hollanda, Belçika, Fransa,
Isveç, Danimarka gibi Avrupa ülkelerinde bulunan Zaza
sayisi tahminen 300.000’dir. Çogu Almanya’ya is
veya son yillarda iltica etmek için yerlesmistir. Cambul
(Kazakistan) ve Batum (Gürcistan) bölgelerinde de 1944’te
sürgün edilen Zazalar’in yasandigi söylenmektedir.
Zazalar’in nüfusu hakkinda kesin bir bilgi mevcut degil,
fakat tahminlere göre 3 milyon, bazi tahminlere göre ise
4 ile 6 milyon arasidir.
Dil ve etniklik
Zazaca, Hint-Avrupa dil ailesinin Irani diller gurubun Kuzey-Bati
koluna dahildir. Beluçi, Gorani ve Sengseri dilleriyle Kuzey-Bati
kolunun Hyrkani (Gurgan) alt gurubunu teskil etmektedir. Zazaca’nin
diger akraba oldugu diller arasinda Talisi, Mazenderani, Semnani,
Gileki, Tati, Herzendi, Kürtçe, Farsça sayilabilir.
Gramer ve kimi önemli sözcükler açisindan
Zazaca’ya yakin olan diller Kuzey-Iran’da, Hazar Denizi
kiyisinda konusulan dillerdir. Onun disinda Anadolu’da konusulan
Kurmanci-Kürtçesiyle yüzyillarca ortak cografya
paylastigindan dolayi bir dil yaklasimi olmustur.
Zazaca üzerine Türkiye’de, özellikle siyasette
bir Kürt lehçesi olarak bilinen bir statüko mevcut.
Irani dillerin dilbilim dali olan Iranoloji’ye göre ise
Zazaca bir Kürt lehçesi veya dili degil, baslibasina
bir dildir. Kürtler’in siyasi ve sayisal olarak Zazalar’a
göre daha üstün olmasi, Zazalar’in ve Zazaca’nin
varligi konusunda epey bir dezavantaj olusturmustur. Zazaca hakkinda
siyasette ve halk arasinda, özellikle Bati-Anadolu’da
yaygin olan “Kürt lehçesi” diye bir tanimlama
vardir. Fakat özellikle son yillarda yavas yavas açiga
çikan arastirmalarin ve dergilerin sayesinde bu görüs
degismektedir.
Türkiye’de Türkçe’nin disindaki yerli
dillere uygulanan baskidan ve inkardan dolayi Zazaca hakkinda herhangi
bir bilimsel kaynak bulmak pek güç. Ondan ötürü
Zazaca Türkiye disinda, özellikle Almanya’da arastirilabilip,
bilimsel olarak Irani diller arasindaki yeri saptanmistir.
Zazaca’yi ilk olarak baslibasina bir dil oldugunu, yaptigi
derleme, arastirma ve incelemeleriyle kanitlayan ilk dilbilimci
Oskar Mann’dir. Oskar Mann’in 1903’ten 1907’ye
kadar yaptigi arastirmalarini ilerletip kitap haline getiren Karl
Hadank, “Die Mundarten der Zâzâ” adli bilimsel
eseri 1932 yilinda kitaplastirmistir. Böylece Iranoloji dilbilimde
Zaza dili bugüne kadar dilbilimcilerin hemfikirliligiyle baslibasina
olarak taninma durumunu korumakta. Oskar Mann’dan önce
Peter Lerch (1856), Friedrich Müller (1864), Albert van Le
Coq (1901) gibi arastirmaci ve dilbilimcilerin eserlerinde de Zazaca
hakkinda folklorik yazin derleyip kismen analiz de etmislerdir.
W.B. Henning (1954) , D.N. MacKenzie (1961-95), T. L. Todd (1985;
A Grammar of Dimili [also known as Zaza], Michigan 1985, 277 s.),
G.S. Asatrian / F. Vahman (1987-95), Joyce Blau (1989), P. Lecoq
(1989), C. M. Jacobson (1993-97; Rastnustena Zonê Ma / Handbuch
für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache, Verlag für Kultur
und Wissenschaft, Bonn 1993 / Istanbul 2001, Tij Yayinlari; Zazaca
Okuma Yazma El Kitabi, Bonn 1997 / Istanbul, Tij Yayinlari), J.
Gippert (1993-96), M. Sandonato (1994), Ludwig Paul (1994-98; Zazaki:
Grammatik und Versuch einer Dialektologie, Dr. Ludwig Reichert Verlag,
Wiesbaden 1998, 366 s.), Zilfi Selcan (1987-98; Grammatik der Zaza-Sprache,
Nord-Dialekt (Dersim), Wissenschaft und Technik Verlag, Berlin 1998)
gibi dilbilimcilerin analiz ve arastirmalari günümüze
dek sürmekte.
Devleti olusturan temel taslarindan birinin 1914-15 Ermeni-Süryani-Yezidi-Rum
soykirimi ve 1937-38 Dersim soykirimi olan Türkiye Cumhuriyeti'inde
cebren de uygulanan tevhidi tedrisat kanunundan dolayi egitim dili
sadece Türkçe’den ibaret sayilmis, bu yüzden
Zazaca ve diger anadolu dilleri kendilerini bir egitim ortaminda
gelistirebilmek ve egitim dili olabilme imkani bulamamistir. Egitim
dilinin sadece Türkçe’den ibaret olmasi medeniyetler
besigi olan Anadolu’nun çok dilli ve kültürlü
yapisina büyük zarar vermistir. Bundan dolayi Zazaca ve
diger etnik diller varliklarini sürdürme noktasinda unutulma
ve ölü bir dil olma sinirina gelmistir. Son yillarda özellikle
Avrupa’da Zazaca edebiyati ve yazi dili çalismalari
ve çabalari Zazalar arasinda olumlu bir yanki olusturmustur.
Zazaca, Kuzey-Bati Irani dilleri arasinda Prof. Dr. J. Gippert
ve P. Lecoq’un semasina göre (bkz. Irani Diller) söyle
siniflandirilmakta:
KUZEY-BATI IRANÎ:
Hyrkani (Gurgan/Cürcan) Gurubu: Beluçi, Sengiseri, Gurani,
Zazaca
Karmani Grurbu: Kürtce, Sivendi
Medo-Hazar (Caspic) Gurubu: Gileki, Mazederani, Sorxeyi, Taleshi,
Âseri
GÜNEY-BATI IRANÎ:
Farsca, Tacikçe, Tati
Tarihsel olarak son yapilan arastirmalara göre Zazaca, bir
Ortaçag-Irani dili olan Partça’ya yakinlik arzetmekte.
Günümüz Kuzey-Iran’da, Hazar Denizi kiyisinda
konusulan diller de Zazaca’ya ilginç yakinlik göstermekte.
Din
Zazalar’in hemen yarisi Alevi, yarisi da Sünni Müslüman
kesimden olusmaktadir. Sünni kesimde ayrica Safii ve Hanefi
Zazalar mevcut. Dersim asiretlerinden olusan Alevi Zazalar, Koçgiri
(Zara, Kangal, Ulas, Divrigi)’den Varto-Hinis, kismen Bingöl
yöresinde, ayrica Kayseri’nin Sariz ilçesinde mesken
iken, Sünni Zazalar da Elazig, Bingöl, Diyarbakir, Siverek,
Adiyaman, Aksaray, Mudki, Sason bölgelerinde yasamaktalar.
Özellikle Alevi-Sünni ve de Safii-Hanefi farkliligi Zazalar’da
dildeki sive ve kültürde, yasam tarzinda belirmistir.
|
