Not: Bu makale basında yayınlanmıştır, kaynak ve aktarma için şunu yazın:

Zaza Dili’nin Tarihi Gelişimi. I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu, 13-14 Mayıs 2011, Bingöl Üniversitesi Yay., ed. M. Varol, Bingöl 2012, 111-142.

Bu ise bir internet yayınıdır.

 

 

Zaza Dili’nin Tarihi Gelişimi

 

Dr. Zülfü Selcan

 

1.           İrani diller familyası ve sınıflandırılması

2.           Zaza Dili’nin irani diller familyasındaki yeri

3.           Tarihi fonoloji

4.           Tarihi morfoloji

5.           Zazaca’nın yeni irani dillerle karşılaştırılması

6.           Asimilasyon politikası

6.1    Türkleştirme çabaları

6.2    Kürtleştirme çabaları

7.      Zazaların demokratik hakları

 

 


1.           İrani diller familyası ve sınıflandırılması

İrani diller familyası hintavrupa diller familyasının bir dalı olup hint ve diğer hindocermen dil familyalarıyla (cermen, romen, islav vd.) bir tarihi dil akrabalığı vardır.

İrani diller familyası toplam olarak 40 dilden ibarettir ve Zazaca da bunlardan biridir (Tablo 1).

Zaza Dili’nin yayılma alanı için bak harita 1, 2 ile 3, 4.

Tarihi döneme ait irani diller, indoarya ve diğer hindocermen dillerde olduğu gibi geleneksel olarak üç döneme ayrılır: Eski iranca, Orta iranca, Yeni iranca.

Eski irani diller: Yazılı belgeler (yazılışın başından MÖ. 4./3. yy’a kadar) sadece Avestçe ile Eski Farsça’dan vardır.

Med kıralları (MÖ. 625-550) kendi dilinde yazılı belge eseri bırakmamıştır. Medce, (Eski-)Partça, İskitçe ıle Arahotça’nın otantik yazılı belgeleri yoktur ve sadece küçük çapta yan kaynaklarda bulunuyor (Schmitt, CLI, 86).

Avestçe, Zerdüşt’ün (MÖ. 6. yy.) konuştuğu ve Zerdüşt dininin kutsal kitaplarında kullanılan dildir. Avestçe iki gelişim kademesinden oluşuyor: En eski olanı, Zerdüşt tarafından söylenen onyedi türküdeki Gāϑā’) dil şekli, Gāϑā-Avestçesi’dir. ‘Genç’-Avestçe, farklı dönemlere ait diğer yazılı bölümlerdir (Hoffmann, HbO, 1).

Eski Farsa, Ahemanlı padişahlarının (MÖ. takr. 705-331) çiviyazılarında kullandığı ve çoğunlukla Elamca ve Babilce tercümesiyle beraber yazdığı dildir. Bu çiviyazılarının en meşhuru Bisutun’daki üç dilli Darius-Kitabesi’dir (521/520 v. Chr.).

 

Yazılı belgeleri olan Orta İrani diller (MÖ. 4./3 yy.’dan MS. 8./9. yy.’a kadar) tarihi gelişim bakımından batı ve doğu grubuna ayrılır. Bunlar batıda Partça, Orta Farsça ve doğuda Sogdca, Harezmce, Sakça ve Baktrca’dırlar.

Yeni irani diller (MS. 8./9. yy.’dan sonra) çoktur ve günümüzde Doğu Anadolu’da, İran, Irak, Kafkasya, Afganistan, Pakistan ve Orta Asya ile diğer şark ülkelerinde konuşuluyor.

 

Tarihi gelişim bakımıdan irani diller doğu ve batı grubuna ayrılır, bunlar ise tekrar kuzey ve güney gruplarına bölünür. Buna göre Farsça güneybatı, Avestçe kuzey ve Medce de kuzeybatı dil grubuna aittirler. Avestçe kuzeybatıya ait olan Partça ile birçok ortak özelliklere sahip olmasıyla beraber bazı noktalarda doğu irani dillerle benzerliği de vardır. Avestçe’nin doğu irani dillerine ait olduğu kesinlikle ispatlanamıyor, çünkü yer ve zamanla ilgili bilgi eksikliği bunu zorlaştırıyor (Schmitt, CLI, 27-28, 67-70, 84).

 

Partça, Partya bölgesinde (Horasan, Gorgan ve Güney Türkmenistan) konuşulan dildi ve Arsaklı padişahları (MÖ. 247 – MS. 224) tarafından saray dili olarak kabul edimişti. Part dili Manihyacı’ların dini yazılarında belegelenmiştir fakat belgeli bir ön kademesi olmadığı gibi devamı da yoktur, yani yokolmştur. Ahemanlı ve Part İmparatorluğu’nun resmi ve yönetim dili Aramca idi.

 

Orta Farsça Eski Farsça’dan türeyen ve Ahemanlı hakimiyetinin bitmesinden (MÖ. 331) sonra gelişen dildir. Sasanlı’ların hakimiyeti döneminde Orta Farsça İran İmparatorluğu’nun resmi ve yönetim dili idi. Ayrıca Nasturi ve Manihya dininde de kullanılıp Orta Asya’daki Turfan’a ve Güney Hindistan’a kadar yayılmıştı (Sundermann, CLI, 114-137, 138-164).

 

Doğu-orta irani dillerinin özelliklerinden birisi, eski irani plozivleri */b-, d-, g-/ nin frikativ */β-, δ-, γ-/ ye (sog., har β-, δ-, γ-) dönüşüm yapması ve bazı kelimelerde son heceyi muhafaza etmesidir:

eir. *brātar- ‘kardeş’ (av., ef. brātar-), sog. βrāt, har. βr’d, yag. vırot.

ilkir. *adzam ‘ich’ (av. azəm-, ef. adam-), sog. azu, yag. (man).


 

Harita 1:   İrani dillerin yayılma alanı, batıda (Morgenstierne, HbO)


 

 

Harita 2:   İrani dillerin yayılma alanı, doğuda (Morgenstierne, HbO)

 


 

Harita 3:  Zaza Dili’nin yayılma alanı


 

Harita 4:  Zaza Dili’nin yayılma alanı


2.           Zazaca’nın irani diller familyasındaki yeri

Zazaca’nın bilimsel araştırılması 1856 da başlıyor ki bugün 155 yıllık geçmişi olan bir araştırma tarihine bakabiliriz. O dönemde Avrupa’da dillerin araştırılması ve dilbilimi temelinin atılması için yoğun girişimler yapılmaktaydı.

1856 yılında Rusya’nın Petersburg Bilimler Akademisi, şark dilleri üzerine bilgi edinmek amacıyla, Roslawl’’da (Smolensk Eyaleti) bulunan savaş esirlerinden dil kayıtları yapması için Peter Lerch’i görevlendirmiştir.

P. Lerch onbir hafta (7. mart - 26. mayıs, bk. Lerch, Bericht) kendileriyle beraber kalmıştır. Lerch’in verdiği bilgiden anlaşıldığına göre aralarında enaz üç Zazaca konuşmacı vardı: Palu’nun Kasan/Kaşan köyünden gelme Hasan, Hêni’den gelme Ali ve adı verilmeyen bir Dersim’li (Bericht, 624).

Lerch’in başkaynağı Zaza Hasan dı. Palu’lu Hasan’dan kaydedilip yayınlanan Zazaca Metinler şundan oluşuyor: cümle listeleri, üç masal ve Zaza aşiretlerinin kavgaları. Kendisi ayrıca on Zazaca türkü kaydetmiştir (sekizi Hasan’dan, ikisi Ali’den)[1] fakat bunlar şimdiye kadar yayınlanmamıştır. Hadank’ın ima ettiğine göre P. Lerch’in III. Bölümü’nün basımı için o zamanlar akademideki yetkili Carl Salemann tarafından engellenmiştir[2].

Lerch aynı zamanda metinlerden bir kelime listesi de hazırlamış (II, 191-214), fakat Zazaca’nın bir gramatik analizini yapmamıştır. Zazaca metinleri Rusça ve Almanca tercümesiyle Petersburg’da yayınlandı (1856, 1857-58).

Bu başlangıç döneminde Zazaca, Farsça ve Kurmancca üzerine küçük çaplı dil materyalının mevcut olmasına rağmen, eksik gramatik bilgilerden dolayı bu diller birbinden ayırdedilememişti. Bu nedenle Lerch, sözlüğe kaydedilen ve –e, -i, –a ile biten onbir dişil kelimenin gramatik cinsiyetini farketmemiştir: mesela aşme ‘ay’, kerge ‘tavuk’, kardi ‘bıçak’, keina ‘kız’, manga ‘inek’.

Avusturyalı dilbilmci Friedrich Müller de (1864) Zazaca’nın gramatik cinsiyeti ayırdettiğini farketmemiştir. Ayrıca Zazaca ile Kurmancca’nın Farsça’nın birer lehçesi olduğunu sanmış, fakat bunun bir yanılgı olduğu sonra ortaya çıktı.

Diğer yandan F. Müller incelemesinde iki önemli tespitte bulunmuştur: birincisi Zazaca’nın Kurmancca ile Farsça’ya karşı daha eski olduğu ve ikincisi farklı bir tarihi dil gelişiminin bulunduğu, mesela eski irani baş v’nin Farsça ve Kurmancca’ya karşın Zazaca’da muhafaza edilmesidir.

Bu ise sonraları F. Spiegel (1871), W. Tomaschek (1887), W. Geiger (1891-1901), A. Socin (1901) gibi bilimciler tarafından diğer misallerle desteklenmiştir (Selcan G, 12 f).

Zaza Dili’nin diğer metinleri Alman arkeoloğu ve dilbilimcisi Albert von Le Coq tarafından yayınlandı. Le Coq Zazaca metinleri, Şam’da yaşayan ve Çermük’ten gelme Omar ibn Ali’den kaydetti (1901) ve 1903’te Berlin’de yayınladı. Kendisinin Zazaca metinleri bir kelime ve cümle listesi ile Almanca tercümeli kısa metinleri kapsamaktadır, fakat gramatik olarak incelenmemiştir.

 

P. Lerch ile A. von Le Coq’un çalışmalarından sonra üçüncü dilbilmci olarak O. Mann 1906 yılında Zaza bölgesine geldi, Siverek ve Elazığ’da Zazaca’dan dil kayıtları yaptı. Aynı zamanda ilk olarak Zazaca’nın gramatik yapısını inceledi. Gramatik analizinin sonucunu, Siverek’ten Prusya Bilimler Akademisi’ne gönderdiği 4. haziran 1906 tarihli mektubunda şöyle bildiriyor:

“Daha evvel de tarafimdan savunulan görüş tasdik edildi, yani Zazaca’nın hiç Kürtçe olmadığı (...).Turfan metinlerindeki Orta Farsça’nın kuzey lehçesinin tüm garip fiil çekimlerini burada Zazaca’da tekrar görüyorum.”[3]

O. Mann mektuplarında yazdığına göre daha Siverek’te iken Dersim’e gitmeyi planlıyor:

(5. haziran 1906:) ‘Harput, Hozat und Mazgerd’deki çalışmaların ön safhası olarak kendisinin derlediği kelimelerden istifade edebilirim. ‘(30. haziran/4. temmuz 1906:) „(…) iki üç hafta daha burada kalacağım; sonra Harput ve adı biraz kötüye çıkarılan Dersim’de daha az kalırım. ...”[4]

Mezre’den, bugünkü Elazığ’dan 1./2. August 1906 tarihinde şunu yazıyor:

‘Gelecek Pazartesi 6. ağustosta yaban Dersim’e küçük bir seyahate girişeceğim, ençok 8 günlüğüne. Daha bilinmeyen bir çiviyazısı ile Zaza Dili içindir. (…)’

Fakat Fırat’tan atıyla beraber kelekle karşıya geçerken bir kaza geçiriyor ve dönmek zorunda kalıyor.

O. Mann Dersim’i görme amacına ulaşamadan Harput’u (Elazığ) terkedip Palu üzerinden Muş’a, oradan da İran ve Irak seyahatine devam edip dillerin kayıt ve analizini yaptı.

Doğu Anadolu, İran ve Irak’ta kaldığı toplam üç yıllık sürede birçok yeni irani dilin kayıt ve analizini gerçekleştirdi. Herşeyden önce Zazaca, Goranca ve Lurca’nın gramatik yapısını tanıdıktan sonra batı irani dillerin tarihi özellikleri açıklığa kavuştu ve bunları Die Tâjîk-Mundarten der Provinz Fârs (1909) [Fars Eyaletinin Tacik Ağızları] adlı eserinde kuzey ve güney grupları diye ayırdı[5]. O. Mann’ın attığı yeni batı irani dillerin tarihi sınıflandırma temeli iranistikte günümüze kadar halen geçerlidir.

O zamana kadar yalnış olarak sanıldığı gibi, Zazaca’nın katiyen Kürtçe olmadığını başta Mann bilimsel olarak ispat etti ve kuzeybatı diller grubuna dahil olduğunu ortaya koydu.[6] İncelemesinin verdiği sonuca göre aynı zamanda, o döneme kadar yine yalnış olarak ‘Kürtçe’ zannedilen Guranca ile Lurca’nın da bağımsız olduğu ortaya çıktı. Guranca kuzeybatı ve Lurca güneybatı dil grubuna aittir. O. Mann Kurmancca /Kırmancca, Soranca ile Mukri’ceyi birer bağımsız dil olarak, kuzeybatı dil grubunun (Zazaca vd.) yanında özel bir grup olarak sınıflandırdı (krş. Hadank, Boti und Êzädi, 1938, 5).

Mann’ın sınıflandırmasını 1921 de P. Tedesco devraldı, fakat K. Hadank’ın tenkid ettiği gibi, bu diller hakkkında bilgi sahibi olmadan ve açık bir gerekçe göstermeden, değiştirerek Kurmancca ile Soranca’yı da kuzeybatı dil grubuna kattı[7].

Mann’ın ölümünden sonra (1917) Prusya Bilimler Akademisi Karl Hadank’ı onun eserini tamamlaması için görevlendirdi. Hadank Mann’ın dil kayıtlarını büyük titizlikle işledi ve 1932’de ilk Zazaca grameri yayınladı (398 s.). Böylece o zamana kadar araştımada ihmal edilen bu dilin layık değeri verildi. Zaza Bilimi’nin temelini atma ve uluslararası düzeyde kabul ettirme Alman bilimcileri Oskar Mann ile Karl Hadank’ın büyük hizmeti sayesindedir. Mann’ın küçük çaplı Zazaca metinleri Hadank’a yetmedi; Zazaca araştımasını genişletmek için daha zengin dil materyali elde etmeyi planlıyordu. Bu amaçla 1932’de Suriye ve Irak’ta Zazaca metinleri kaydetmek için bir bilimsel araştırma seyahatine girişti. Fakat yalnış bir kılavuzun tuzağına düştüğünü önceden bilemezdi: yani Zaza’lara karşı olan Kürt politikacısı Celadet Bedirhan’a rastlaması. Ancak bir zaman sonra bunun farkına varıyor ve not defterine şunu yazıyor:

‘…Emir Zaza’ları Kürt sayıyor ve hepsini kürtleşmiş olarak görmek istiyor. … benim Zazaca’ya bu kadar ilgi göstermem pek hoşuna gitmiyor.’[8]

Zaza Dili’nin dil tarihindeki yeri O. Mann’dan sonra (1906) K. Hadank (1926-32), P. Tedesco (1921), G. Morgenstierne (1958), I. M. Oranskij (1963), G. L. Windfuhr (1989), V. S. Rastorgueva (1990), J. Gippert (1996) ve diğer bilimciler tarafından incelenmiş ve aynen tespit edilmiştir[9].

Zaza Dili’nin araştırma tarihinden, Selcan G, s. 12-45 te detaylı olarak bahsedilmektedir.

 

Kuzey Avestçe ile güney Eski Farsça arasındaki önemli ayrılıklar şunlardır: z : d, h : s, b : d.

 

eir. *dz (av. z : ef. d) > of. d : prt. z > zz. z

eir. *dzānā-, av. zan-, ef. dan- ‘bilmek’, of. dān-, prt. zān-, zz. zan-, zanaene, yf. dān-, dānestan.

Eski irani *dzānā- fiil kökü ‘bilmek’ kelimesi, Avestçe zan-, Eski Farsça dan-, av. z nin karşılığı ef. d dir.

Bu kuzey-güney ayrılığı olan z-d orta irani dönemde de devam ediyor: kuzeyli Partça’da zān- ve güneyli Orta Farsça’da dan-. Yeni irani dönemde bu tarihi dil karşıtlığı Zazaca’da zan-, zanaene ve Yeni Farsça’da dān-, dānestan da görülmektedir.

eir. *zrßdai9a-  (av. zərəδaya-) ‘kalp’, of. dil, prt. zirδ, zz. zeri, yf. dil.

Burada kelimenin baş sesi Avestçe, Partça ve Zazaca z-, buna karşı Orta ve Yeni Farsça’da d- dir.

eir. *dzasta, av. zasta ‘el’, ef. dasta-, of. dast, prt. (dast), zz. (dest).

Burada Avestçe’nin başsesi z- nin karşısında Eski Farsça d- duruyor. Orta irani dönemde Partça ve diğer diller kuzeyli *zast yerine Orta Farsça’nın dest kelimesini ödünç alarak devam etmiştir.

Eski irani *adzam- ‘ben’ kelimesi, Avestçe azem-, Eski Farsça adam-, av. z nin karşısında ef. d duruyor. Orta irani dönemde Partça’da az Orta Farsça (man) dır; zz. ez, yf. (man). Bu misallerden çıkan sonuca göre Avestçe, Partça ve Zazaca z-Grubunu, buna karşı Eski, Orta ve Yeni Farsça da d-Grubunu oluşturuyor.

 

h : s

eir. *ϑr : av. ϑr : ef. ç[10] : of. s : prt. h : zz. h : yf. s

eir. *ϑrayas ‘üç’,  av. ϑraiiō-, ef. çitī̆a ‘üçüncü’, of. se, prt. hrē, zz. hirê, yf. si

Eski irani *ϑrayas ‘üç’ kelimesinde, Avestçe ϑ nin (ϑ İngilizce th gibidir) karşıtı Eski Farsça ç dir (ç nin sesi s gibidir). Orta irani kademede Partça’nın hr si karşısında Orta Farsça’nın s si durmaktadır. h : s ayrılığı orta irani dönemden yeni irani süreye kadar devam etmiştir: Zazaca hirê, Yeni Farsça si.

 

eir. *datsa, av. dasa- ‘on’, ef. *daϑa[11], of. dah, prt. das, zz. des, yf. dah.

Eski irani *datsa ‘on’ kelimesinde Avestçe s nin Eski Farsça karşılığı ϑ dir. Orta irani dönemde Partça s nin Orta Farsça karşılığı h dir. h : s ayrılığı yeni irani dönemde de varlığını sürdürüyor: Zazaca des, Yeni Farsça dah.

 

eir. *puϑra, av. puϑra- ‘oğul’, ef. puça-, of. pus, prt. puhr, (zz. laz), yf. pus, pusar

Eski irani *puϑra ‘oğul’ kelimesinde, Avestçe ϑ nin karşısında Eski Farsça ç duruyor. Orta irani kademede Partçahh h h nin Orta Farsça karşılığı s dir. h : s karşıtlığı yeni irani döneme kadar ilerledi: Yeni Farsça pus, pusar.

Zazaca laz ‘oğul’ Partça’daki karşılığından başka bir kökene sahiptir.

 

İlginç bir gelişme eski irani *dv nin d : *v, b ye ayrılışıdır.

eir. *dv : av. duu : ef. duu̯ : of. d : prt. b : zz. v, b

eir. *dvar(a)- ‘kapı’ : av. duuar- : ef. duvara- : of. dar : prt. bar : zz.  KL çê-ver/kê-ber, GL ber; paš. war, yf. dar, krm. der.

Dikkate değer olan eski irani *dvar(a)- ‘kapı’ kelimesidir; bunda eir. *dv- orta irani safhada d- ile v/b- ye ayrılmıştır: Orta Farsça dar ve Partça bar. Orta irani d : *v, b karşıtlığı yeni irani dönemde devam etmiştir.

Burada Partça ile Zazaca b-grubunu oluştururken, Orta ve Yeni Farsça ise d-grubuna aittir. Bununla beraber Zazaca’nın varyantları v- ile b- yanyanadırlar: zz. KL çê-ver/kê-ber, GL ber.

Kuzey veya Dersim Lehçesi ile Çermik Zazaca’sında ‘kapı’, kê/çê ‘ev’ ile ber/ver in birleşimiyle ifade edilir: çêver (Selcan G, 244); kê-ber, kê-ver (Çermik: Le Coq, 80, Nr. 118, 88, 249; Pamukçu, 135); Güney Lehçesinin bir kesiminde (Palu, Siverek) sadece ber kullanılır (Tur Söz, 20; M-H Z, 150, 280).


 

 

Eski İran.

Avest.

Eski Fars.

Orta Fa.

Part.

Zazaca

Yeni Fars.

 

*dz

z

d

d

z

z

d

bilmek

*dzānā-

zan-

dan-

dān-

zān-

zan-, zanaene

dān-, dānestan

ben

*adzam-

azem-

adam-

(man)

az

ez

(man)

kalp

*zrßdai9a-

zərəδaya-

-

dil

zirδ

zeri

dil

el

*dzasta

zasta

dasta-

dast

(dast)

(dest)

dest

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*ϑr

ϑr

ç

s

h

h

s

üç

*ϑrayas

ϑraiiō-

çitī̆a ‘üçüncü’

se

hrē

hirê

si

on

*datsa

dasa-

*daϑa[12]

dah

das

des

dah

oğul

*puϑra

puϑra-

puça-

pus

puhr

(laz)

pus, pusar

 

 

 

 

 

 

 

 

 

*dv-

duu-

duu̯-

d

b

v, b

d

kapı

*dvar(a)-

duuar-

duvara-

dar

bar

çêver/kêber, ber

dar

 

Tablo 2: Kuzey ve güney dil gruplarında farklı ses gelişimi

 

İrani dillerin farklı tarihi gelişimi en açık olarak ‘demek, söylemek, konuşmak’ fiilinde izleniyor: eir. *vač- (av. vac-, prt. wāž-, …) ile buna karşı eir. *gaub- (ef. gaub-, of. gōw-) (Schmitt, CLI, 84; Boyce, 89, 42).

Burada Zazaca, eski kökleri muhafaza etmekle, Eski ve Orta Farsça’dan ziyade Avestçe ile Partça’ya yakındır: zz. vatene ‘söylemek, konuşmak’, va(t)- dgz.göv, vaz-/važ- ihtk.göv. Zazaca’da dili geçmiş zaman hem va(t)- gövdesiyle, hem de vake ile ifade edilir: ey va/vat ya da ey vake ‘o (e) söyledi’. İhtimal ve emir kipi, ihtimal kipi gövdesi vaz- vasıtasıyla yapılır: u ke vaz-o ‘o (e) söylerse’, vaz-e ‘söyle’.

Zazaca’nın kuzeyli Avestçe’ye yakınlığı ayrıca zz. vake ‘söyledi’, av. vak-  ‘söylemek’ ile belgeleniyor (AiW. 1330).

Güneyli Yeni Farsça’da ise buna karşı ‘söylemek, konuşmak’ goftan, guy- şmz.göv. Burada Kurmancca gotın, bêž- ile biryanda güneyli dil grubuyla beraberdir, diğer yanda bundan ayrılıyor.

 

3.                Tarihi Fonoloji

1.  eir. *u̯-

Eski irani başses *u9- (av. v-) Zazaca ile yeni irani dillerin bir kısmında değişmeden devam etmiştir ve bazı dillerde ise buna karşı /b-/, kısmen /g-/ olarak gelişmiştir[13].

Zazaca, Semnanca, Gûrânca gibi kuzeybatı dil grubu ile Hazar yöresindeki Tâtî, Tâlešî, Sâlî, Gilakî (LâhiJânî), Harzanî[14] dilleri[15] ve doğu irani dillerden Paštoca[16] ile sekiz Pâmir dili[17] için tipik olan, eski irani başses *u9- yi muhafaza etmesidir. Buna karşı Yeni Farsça’da, Kurmancca ile diğer bazı irani dillerde /b-/ veya /g-/ ye dönüşmüştür. Paračice’de kısmen γ- ve Balučice’de gw- olarak vardır.

Buna birkaç misal:

Eski İranca *vâta- (Avestçe  vâta-  m) ‘rüzgâr’, Zazaca va  m, Mâzandarânca vo(t), Gilakca-Lh/Mò/Fr vâ, Tâlešce vâ, Harzanca vör, Guranca vâ, Sangesarca ve, Semnânca va, Yeni Farsça bâd, Kurmancca ba, Soranca ba, Yaghnobca vât, Paštoca wô, Šughnca (ṣ̌ūj), Paraçça γâ, Balûççe gwât.

Eski İranca *vṛka- (Avestçe vèhrka- m) ‘kurt’, Zazaca verg m, Mâzandarânca verk, Gilakca-Lh/Mò/Fr verg, Tâlešce varg, Harzanca vorg, Guranca wärg, Sangesarca varg, Semnânca verg, Yeni Farsça gorg, Kurmancca gur, Soranca gurg, Yaghnobca urk, Paštoca (lêva), Šughnca wûrJ, Paraçça ßurß, Balûççe gwark.

Bununla ilgili başka seçme misaller Tablo 3 und 4 te bulunmaktadır. Kelime karşılaştırmasından çıkan sonuca göre eir. *u̯- yeni irani dillerde altı fonemle temsil edilmektedir:

eir. *u̯- > yir. [v-], [w-], b-, g-, ß-, gw-. Zazaca v-grubuna aittir.

 

[v-]

  zz. tâl. sangs. semn. harz. gil. mâz. yagh.

[w-]

  gur. šugh. paš. yagh.

b-

  yf. krm. sor.

g-

  yf. krm. sor. par.

ß-

  par.

gw-

  bal.

Özel bir durum şudur: av. vas- ‘istemek’ (ehi. vaš-), ušta- PPfP. (AiW 1381), zz. was-, wast- dgz.göv. Burada eir. *u̯- (av. v-) > zz. w- [w-] gelişimi izlenmektedir. Buna göre orta irani belgeleri prt. wxāz-, wxāštan ile of. yf. xwāh-, xwāstan ‘istemek’ görüldüğü gibi başka bir kökene dayanıyor. Bkz. Tablo 5.

 

2.  eir. *xu̯-, hu̯-

Avestçe’de ı-, hv- ve Eski Farsça’da hv- olarak bulunan (av. ı-, hv-, ef. hv-) baştaki eir. *xṷ-, hṷ-, yeni irani dillerde sekiz farklı fonemle temsil edilmektedir:

eir. *xu̯-, hu̯- > yir. w-, h-, f-, x-, xw-, xv-, ß-, gw-.

Avestçe ar- ‘yemek’ şmd.z.göv, dgz.göv : Zazaca we(r-e)n-, werd : Gūrāni wär-, wärd : Sivendce[18] wär-, fārd : Balūči war-, warta : Tālešçe har-, hard : Harzanca han-, horcā : Lurca-Giō har-, hard : Yeni Farsça[19] xor-, xord : Paraçça xār- : Paštoca xor-, xwaṛəl : Šughnca xā-, furd : Yaghnobca xwar-, xōrt : Osetçe xvär-, xvard : Sangesarca xuor-, xorta : Kurmancca xw-, xwar : Soranca xw-, xward.

Fonolojik karşıtlığı açık görülen birçok irani dilin belge kelimeleri Tablo 5 te sıralanmıştır. Tarihi dil gelişimi sonucu olarak ortaya çıkan ortak fonolojik özellik bakımından sekiz dil grubu oluşuyor ve Zazaca w-grubuna dahildir:

w-

 zz. gur. siv. bal.

h-

 zz. tāl. harz. lurGi.

f-

 šugh. siv. oss.

x-

 sangs. paš. par. šugh. yagh. tāl. yf. sor.

xw-

 paš. yagh. krm. sor.

xv-

 oss.

ß-

 paš.

gw-

 bal.

 

3.  eir. *-m-

Eski irani fonem *-m- Zazaca’da, çoğu yeni batı-irani[20] ve doğu-irani[21] dillerde aynı kalmış, buna karşı Kurmancca’da düzenli olarak /-v-/ [v] ve Soranca’da /-w-/ [w] şeklinde gelişmiştir ve bu fark bir dil özelliğini ifade etmektedir;[22] az sayılan bazı hallerde Baluòçe[23] ile Vafsça’da[24] bir /­-w-/ ve Lurca’da[25] bir /-v-/ bulunmaktadır:

Eski İranca *òašman- (Avestçe òašman-) ‘göz’, Zazaca çísm/çím, Sangesarca òašm, Gûrânca òäm, Yeni Farsça òešm, Kurmancca çav, Soranca çâw.

Eski İranca *nâman- (Avestçe nâman-) ‘ad’, Zazaca name, Sangesarca noum, Semnani nom, Gûrânca nâm, Yeni Farsça nâm, Paštoca num, Kurmancca nav, Soranca nâw.

Tablo 6 (bk. a.) bu ilişkiyi ayrıca ondört kelime mukayesesiyle gösteriyor ve bundan üç dil gurubu meydana geliyor:

-m-

zz. yf. sangs. sem. harz. gur. vd. yeni batı ile doğu irani diller

-v-

krm. lurBx. kısmen

-w-

sor.  bal. kısmen vaf.

 

4.  eir. *-r-

Eski İranca’nın vokaller arasındaki r si Partça ve Zazaca’da aynı kalırken, Orta ile Yeni Farsça ve Kurmancca’da l ye dönüşmüş; Tablo 7 deki ilk dört belge bunu göstermektedir:

eir. *-r- : av.  -r- : of. –l- : prt. –r- : zz. –ṙ/r- : krm. -l- : yf. -l-

Burada dikkate değer olan Avestçe *āhūira-  m ‘tanrı’ kelimesidir (bk. ay. ahura-) ve Zazaca’da wair [wa'ir]  KL ‘rab, koruyan’ (din), güney varyantlarıyla wayer (Lerch II, 213), wehar m (M-H Z 303), wıhêr (Tod 268), wahar m GL (Tur Sö 296) şeklinde devam etmiştir.

av.*āhūira-, ahura-  m ‘tanrı’ : (prt. of. xwādāy) : zz. wair  KL ‘rab, koruyan, sahip’, wayer, wıhêr GL; (: yf. xvadāy : krm. xwede) : gur. wäî, waî  (M-H G, 290).

 

 

Avestçe

Part.

Orta Farsça

Zazaca

Yeni Fa.

Kurm. 

kalp

zərəδaya-  n

zirδ

dil

zei   f 

dıl

 dıl

yıl

sarəd- 

sār

sāl

see   f

sāl

 sal

kırk

čaϑwarǝ-sant-

čafārast[26]

čehel

çewres

čehel

čıl

şikâyet

gərəzā-  f

--

gilak

gee  m

gilah

 gıli

 

Tablo 7: eir. *-r- nin gelişimi

 

5.  eir. *-rt-

Eski irani fonem grubu *-rt- Zazaca ve bazı irani dillerde /-rd-/ olarak gelişti, Kurmancca /-r-/ ve diğer bazı yeni doğu irani dillerde ise buna karşı -rt-, -rl-, -r-/-rß-, -l-, -t- şeklinde; sadece Yaghnobca’da ve kısmen Balučçe ile Sangesarca’da aynı kalmıştır.

Eski İranca *sarèta- (Avestçe sarèta-) ‘soğuk’, Zazaca serd, Sangesarca sard, Baluòçe sard, Yeni Farsça sard, Soranca sard, Kurmancca sar, Paštoca sorß.

eir. *karta- (ef. karta-,  av. kèrèta-) ‘yaptı’, zz. kerd, sang. kart, bal. kurt, yf. kard, sor. kírd, krm. kír, paš. krßèl.

Bununla ilgili diğer kelime mukayeseleri Tablo 8 de bulunuyor (bk. a.) ve sonuç olarak sekiz grup ortaya çıkıyor:

-rd-

zz. yf. gur. mâz. sor. semn.

-rt-

yagh.

-rt/rd-

bal. sangs.

-rd/ld-

oss.

-rß/l-

orm.

-rß/t-

yidgh.

-rß-

paš.

-r-

krm.

 

Burada açık görüldüğü gibi Kurmancca’nın orta ve son d yi düşürmeye pek meyilli olmasıdır. Kurmancca bu fonolojik özelliğiyle Zazaca, Semnanca ile Yeni Farsça ve diğer bazı dillerden gayet belli şekilde ayrılıyor. Kurmancca (Paštoca, Ormurca ve Yidghaca’nın yanında) *t yi düzenli biçimde düşürüp r-şekli ile rd grubundan belli olarak ayırdediliyor. zz. yf. sor. vd.[27] -rd- : krm. vd. -r- ayırımı, diğer birçok ayrılıklar da gözönüne alınırsa, Kurmancca ile Soranca arasında dil ağırlıklı bir farkın olduğunu dile getiriyor ve bu durum doğu irani dil grubunda da bulunmaktadır:[28] yazgh. -rd- : paš. -rß- : orm. -r-, -l- : par.-yidgh. -rß-, -t- : oss. -rd/ld- (kard ‘kılıç’, mard ‘ölü’, sald ‘soğuk’, Miller, GIPhI, 108).

 

6.  eir. *-rz-

Eski irani fonem grubu *-rz- Partça ile Zazaca’da aynı kalmıştır: av. barez- ‘yüksek’, prt. burz, zz. berz, buna karşı of.,yf. buland ve krm. bılınd. Buna ait diğer belgeler şunlardır:

av. ərəzay- m ‘testis’, (of. xāyag), zz. herz m, (yf. xāye), buna karşı krm. hêl(ık).

av. ərəzav- , ef. ardav-, ‘doğru, uygun’, zz. areze ‘açık, belli’; krş. zzKL. areze  kerdene ‘açıklamak, izah etmek’.

 

 

Avestçe

Orta Farsça

Part.

Zazaca

Yeni Fa.

Kurm. 

yüksek

barez-

(buland)

burz

berz

(buland)

(bılınd)

testis

ərəzay- m

(xāyag)

--

herz m

(xāye)

hêl(ık)

açık, net

ərəzav- , ef. ardav-

--

--

areze

--

--

 

Tablo 9: eir. *-rz- nin gelişimi

 

7.  eir. * ǰ

Başta

eir. *ǰ- (: av. ǰ-) : of. z-, prt. ž-, zz. c- [dʒ-] : yf. z- : krm. ž-

Avestçe ǰanay- ‘kadın’, Orta Farsça zan, Partça žan, Zazaca cêniye, cinıke, Tālešçe žen, (yan), Harzanca (yan), Sangesarca žan, Semnānca ǰeníya, Māzandarānca-Sâri1 zena, Guranca žänî , Kurmancca žın, Yeni Farsça zan, Soranca žın, Paračça (zaīf), Paštoca ǰinaī, ǰən, Šughnca ǰin, žênik, Balūčçe ǰan(ig), Yaghnobca (inč).

Baştaki ǰ- ile ilgili diğer belgeler şunlardır:

Avestçe ǰuya- ‘yaşamak’, Orta Farsça zīw-, Partça žīw-, Zazaca cüa-,cüaene, Yeni Farsça ziy-, zistan.

Avestçe ǰan- ‘vurmak’, Orta Farsça zan-, Partça žan-, Zazaca (dan-  pıro), Kurmancca  žan-, žantın, Yeni Farsça  zan-, zadan. Krş. Zazaca GL: cüw- (Tur Söz 40), cuw- (Pamukçu 417).

Müzik aletini vurarak çalmaktan dolayı ǰan- ‘vurmak’ ‘müzik çalmak’ için de kullanılıyor: ofM. (n’)y zd ‘o kaval çalıyor’ (Sundermann, Parabeltexte, 126, 128), zzKL. (ey) qavale cınıte.

Eir. *ǰan- ‘müzik çalmak’, Orta Farsça *zan-, zad Prt, Partça *žan-, Zazaca cın-, cınıtene, Yeni Farsça zan-, zadan. Krş. Zazaca KL: cın-, cınıtene (Selcan G 368), GL: cen- (Tur Söz 33, Pamukçu 417).

 

Verilen misaller Tablo 10 da sıralanmıştır. Bunun verdiği sonuca göre Eski İrani başses *ǰ- Zazaca ile yeni irani dillerin bir kısmında değişmeden aynı kalmıştır.

Ayrıca bunun verdiği sonuca göre *ǰ nin gelişimi farklı şekilde meydana gelmiş ve üç foneme varmıştır: ǰ-, ž-, z-. ǰ-, ž- ile z- grupları şunlardır:

 

c-

zz. semn. gilLg/Mč. bal. par. paš. šugh.

ž-

sangs. gur. krm. sor. paš. yagh. tāl.

z-

 

yf. gilLg/Mč. māzSr. šugh.

 


Vokaller arasında

eir. *-ǰ- (: av. -ǰ-) : zz. –c- [dʒ-] : yf. z

av. arəǰah- n ‘değer’, arəg- fiili (…); of. (Pt.) arž, yf. arz/arǰ, zzGL. erc [ɛrʤ-]

av. arəǰa-, şmz. 2 arəg- ‘değeri olmak, değere sahip olmak’, of. yf. arzīdan (arz-); zzGL. erc- (Tur Söz 76, Pamukçu 418).

av. arəǰay- ‘layık’, prt. aržān, of. arzan (Boyce 15), zzGL: ercıyaye dgz.ort ‘değerli/layık olmak’, embazo ercıyaye ‘değerli dost’; (Tur Söz 76).

Son üç misalin belgelediği gibi, baştaki *ǰ- de olduğu gibi, ortadaki eir. *-ǰ- de Zazaca’da muhafaza edilmiştir.

 

8.  eir. *š-

Eski İrani başses *š- Zazaca’da orta irani dönem üzerinden değişmeden devam etmiştir:

 

 

Eski İran.

Avestçe

Part.

Orta Fars.

Zazaca

memnun

*šā-

šā-

šād

šād-

sa, şa

gitmek

*šiyau̯-

ef. šiyav-, av. šyav-

šaw-

šaw-

şiyaene ‘gitmek’

içmek

*šam-

šam-

--

āšāmīdan

şım-, şımıtene

 

Tablo 11: eir. *š- nin gelişimi

 

9.  eir. *xš-

Eski İrani konsonant çifti xš- nin gelişimi, aşağıdaki misallerden anlaşıldığına göre Zazaca’da ş GL (s KL) olarak meydana gelmiştir: eir. *xšvīd- (av xšvīd- m) ‘süt’, prt. šift (, yf. šir), zz. şıt (/sıt KL) m.

 

 

Eski İran.

Avestçe

Part.

Orta Fars.

Zazaca

süt

*xšu̯īd-

xšvīd- m

šift

šir

şıt (/sıt KL) m.

zamir 2. çğ.

*xšma-

xšma-

aš

aš

şıma, sıma

altı

*xšu̯aš-

xšvaš-

šaš

šaš

şeş, ses.

tanımak şim.z. 14

*xšnā-

(ef.) xšnā-, xšnāsa-

--

ašnas-

şnasnaene GL

hükümdar

*xšaya-

(ef.) xšaya- m

šah

šāh, pātixšāh

şa/sa, padişa /padisa m ‘padişah’,

saê moru ‘yılanların padişahı’

 

Tablo 12: eir. *xš- nin gelişimi

 

10.  eir. *x-

Eski başses *x- yeni irani dillerin bir kısmında muhafaza ediliyor ve bazılarında h- ve k- ye dönüşüyor; Zazaca burada h-grubuna dahildir:

Eski İranca *xara- (Avestçe xara-) ‘eşek’, Zazaca her, Tālešçe-AM ha, Harzanca har, Gūrānca her, Paračça khö̅r, Paštoca xar, Yaghnobca xar, Tālešçe-M xar, Sangesarca xar, Yeni Farsça xar, Balūčçe kar, Kurmancca ker, Soranca ker.

av. xánya- ‘çeşme’, zz. hêni, tālAM. huni, harz. (čošmâ), gur. hāne, par. (čišma), paš. (čīna), yagh. (čox), tālM. xuni, sang. (čašm), yeni fars.. xāni, bal. kānī, krm. kani, sor. kani.

Tablo 13 yeni irani dillerde h- : x- : k- fonolojik karşıtlığını veren birçok kelime mukayesesini gösteriyor. h-, x- ve k-grupları şunlardır:

 

h-

 zz. tālAM. harz.[29] gur.

x-

 sangs. paš. par. yagh. tālM. yf.

k-

 bal. krm. sor.

 


11.  eir. *-au̯-

Eski irani diftong *-au̯- Zazaca’da düzenli şekilde –o- olarak görülüyor: eir. *-au̯- (av. –ao-, ef. –au-), zz. –o-.

eir. *hau̯ma- (av. haoma-, ef. hauma-) m ‘tanrı’, zz. homa m GL (M-H Z 289; Tur Sö 119).

 

 

Eski İran.

Avestçe

Part.

Orta Fa.

Zazaca

tanrı

*hau̯ma-

haoma- m

--

--

homa m GL

kulak

*gau̯ša-

gaoša- m

--

--

goş/gos m

at vd.

*stau̯ra-

staora- m

istōr

stōr, yf. sutōr

ostor m, ostore f

omuz

*dau̯ša-

daoš- m

--

--

doşi f

No. 1 ’den 11’e kadar izah edilen seslerin Zazaca ile diğer irani dillerdeki tarihi gelişimi Tablo 14 te toplu olarak gösteriliyor.

4.                Tarihi Morfoloji

4.1             Son hecenin kalması

Çoğu yeni irani dillere nazaran Zazaca eski ve orta irani kelimelerin son hecelerini muhafaza etmiştir. Bu durum, Zazaca’daki vurgusuz –e [-ə] ye denk olan eski dişil takı –ā nın yanında, son hecesi -Ke [-ˈKɛ] vurgulu olan bazı eril kelime ve sıfatlarda da izlenmektedir. Mesela: av.    nāman- ‘ad’, zz. name m (, yf. nām, krm. nav).

Eski irani son hece Zazaca’nın tersine Yeni Farsça ve Kurmancca’da çoğunlukla kaybolmuştur:

 

 

Avestçe

Zazaca

Yeni Fars.

Kurm.

ad

nāman- n

name m

nām

nav

deri

čarəman- n

çerme m

çarm

çerm

cilt

pąsta- m

poste m

pōst

post

yıldız

dgz. astarag  .

astare m

star

stêr

baş

sāra- m

saṙe m

sar

ser

çoban

*fšupāna- . 

şüane m

čobān    

şıvan

altın

zaranya- n

zen m

zar

zêr

uyku

afna- m

hewn m

xāb

xew

yıl

sarəd- f

see f

sāl

sal

kalp

zərəδaya- n

zei f

del

dıl

tuzak

dāman- n

dame f

dām

dav

adım

gāman- n

game f

gām

gav

yeni

nava-

newe

nou

nu

damla

--

dılapa f

(sirišk)

dılop

Tablo 15: Zazaca’da son hecenin kalması

 

4.2             Dişil takının kalması

Eski İranca’nın gramatik cinsiyeti – nötr hariç – Zazaca’da büyük ölçüde aynı kalmıştır. Orta irani dönemde cinsiyet ayırımı Soghdca’da ve Part kitabelerinde (3. yy.) mevcuttu. Dişil özel isimler, Aramca’dan alınan dişil takı -ה –h ile belirtiliyordu (Henning, HbO, 34), mesela:

Anāhīd, Orta Farsça ʾnt, Partça ʾntyH, (Zazaca  Anahide). Partça’da dişil takı h ile yazılmış misaller için bk. a. Tablo 16. Buna karşı Maniheya metinlerinde ise cinsiyet hem Partça’da, hem de Orta Farsça’da kaybolmuştur.

Yeni doğu irani dillerde cinsiyet Paštoca (büyük ölçüde), Munǰca, Yidghaca, Šughnca grubu ve Ormurca’da (Kaniguram) vardır; Sanglēčce ve Waxca buna karşı cinsiyet tanımazlar (Morgenstierne, HbO, 160).

Cinsiyeti ayırdeden orta irani Soghdca’nın devamı olan Yaghnobca’da da gramatik cinsiyet kaybolmuştur (Bielmeier, CLI, 483).

Yeni batı irani diller arasında gramatik cinsiyet Zazaca’nın yanında Semnanca, Sengesarca, Guranca, Sivendce ve diğer bazı dillerde vardır. Cinsiyet Kurmancca’da artık şekilde isim tamlamasında bulunmakta ve Yeni Farsça’da yoktur.

Cinsiyet karşıtlığı ‘eril : dişil’ Zazaca’nın tüm morfolojisini kapsıyor: isim, sıfat ve zamir halleri ile fiil çekimi.

 

Eski irani dişil takı –ā Zazaca’da vurgusuz takı –e [-ə] olarak aynı kalmıştır: eir. *–ā (av. ef. –ā), zz. –e. Özellikle Zazaca’nın kuzey lehçesinde son takı –e belli ve işlek olarak kullanılıyor. Ayrıca Eski İranca’da varolan tabii ve gramatik cinsiyetin biribirine uygunluğu Zazaca’da devam etmektedir:

 

Avestçe

Zazaca

Yeni Fa.

Kurm.

eşek e : eşek d

xar- : xarā-

her : here

xar

ker

kurt e : kurt d

vəhrka- : vəhrkā-

verg : (dele)verge

gorg

gur

 

Avestçe’de ‘kız’ için iki şekilde varolan kelimeler Zazaca’da küçük bir anlam farkıyla halen aynı kalmıştır:

av. kainkā- f ‘kız’, zz. kêneke f ve av. kainyā- f ‘kız’, zz. kêna f GL /çêna f KL ‘kız evlat/çocuk’.

Grammatik cinsiyet Eski İranca ve Zazaca’da hem canlılar, hem de eşyalar için kullanılır: ef. maškā- f ‘tuluk’, zz. meşke, meske f (, yf. mešk).

Avestçe ve Zazaca’da dişil isimler için bazı misaller Tablo 17 veriliyor:

 

 

Avestçe 

Zazaca

dul

viδavā-

viae

çayır

marəγā-

merge

sütun (, direk)

stunā-

ostıne

gece

xšapā-

şewe, sewe

tuluk

ef. maškā-

meşke, meske

 

Zazaca’da –i ile biten dişil isimlerin kökeni eski irani sonses –ay ve –aya ya dayanır:

av. parštay- f ‘sırt’, zz. ṗoşti f ve av. zərəδaya- n ‘kalp’, zz. zeṙi f.

Zazaca’nın –a ile biten dişilleri kısmen zamanda eski irani nötr isimlere de denk gelir:

eir. *pāšna- (av. pāšna- n) ‘ayak topuğu’, zz. paşna (, pasna) f.

 

4.3   *–anai̯ ile biten mastarın devamı

Başvurgulu olan –ene [ˈɛnə] takısı dili geçmiş zaman gövdesinden, aynı zamanda dişil fiil isim olarak ta kullanılan mastar yapar: ‘dili geçmiş zaman ortaçı’-ene: kerd ‘yaptı’, -ene > kerdene ‘yapmak’, kerdene f ‘hareket, iş’, kerdena dey ‘onun hareketi’.

Eski İranca’da –anai ile biten mastarların bazı belgeleri bulunmaktadır; mesela ef. čartanai̯ < *kartanai̯ ‘yapmak’ ve ef. bartanai̯  ‘götürmek’, zz. berdene; av. kantanai̯- ‘kazmak’, zz. kınıtene.

Paštoca’da da ‘şmd.z.göv’-əna şeklinde yapılan dişil fiil isimlere rastlanılır (Lorenz, 168, 36): paš. roz-əna f ‘ekim (tarım)’, zz. ramıt-ene f. Bundan şu bağıntı çıkıyor: zz. –ene, paš. -əna < eir. *‑ana, -anā (bk. ay. W. Geiger, 212, §12). Bundan sonraki beş belgede mastar takısı *–anai̯ in morfolojik karşılıkları Eski İranca, Zazaca ve Yeni Farsça’da belli oluyor: eir. *–anai̯ (av., ef. –anai̯) : zz. –ene : yf. –an.

 

 

Avestçe

Zazaca

Yeni Farsça

kazmak

kantanai̯-

kınıtene

kandan

yapmak

ef. čartanai̯-

kerdene

kardan

getirmek

ef. bartanai̯-

berdene

bordan

yazmak

nipištanai̯-

nostene

nivistan

gitmek

šyaoϑanāi̯

şiyaene

(raftan)

 

Tablo 18: *–anai̯ ile biten mastarlar

 

*-a takısının da dişil fiil isimlerin yapımında bir rol oynadığı dikkate alınmalıdır:

av. zyā- (, ef. diyā-) ‘ziyan etmek’, zyānā- f ‘ziyan etme’, zz. ziyan[30].

av. ay- ‘gitmek’, ayanā- f ‘gidiş’; av. van- ‘kazanmak’, vananā- f ‘zafer’.

–ana n, –anā f ile biten fiil isimlerin işlek kullanımı özellikle Eski Hintçe’de vardır, mesela:

Sanskritçe kṛ- ‘yapmak’, kāraṇā f ‘eylem’[31], Zazaca ker-, kerdene f. ‘hareket, eylem’.

skr. vas- ‘istemek’, vāsanā f ‘istek’[32], zz. was-, wastene f.

skr. as- ‘atmak’, ásana n ‘atış’[33], zz. es-, estene f.

 

4.4             –išn ile biten fiil isimler

oir. –išn, zz. –is KL (, -ış GL)

Zazaca’da -is KL (, -ış GL) takısı dili geçmiş zaman gövdesinden eril fiil isimler türetir (mastar 2); bu ise orta irani dönemin bir devamıdır. Partça’da –išn takısı dili geçmiş zaman gövdesinden eylem isimler türetir, buna karşı Orta Farsça’da da şimdiki zaman gövdesinden yapar:

Partça kar-išn ‘hareket, iş’, Orta Farsça kun-išn, Yeni Farsça kun-iš, Zazaca kerd-is m KL (, kerd-ış GL).

oir. –išn in kökeni meçhuldur ve Avestçe’nin iš- ve uš- kökleriyle ortak bir yanı yoktur (Salemann Mp, 282; Bartolomae, GIPh I, 95,§175). Eski Hintçe’de (Vedce, Sanskritçe) –iṣnu ile biten mastarlar vardır, mesela kṛ- ‘yapmak’, kariṣnu, fakat P. Horn’a göre bunların kökeni farklıdır[34].

 

 

Partça

Orta Fa.

Yeni Fa.

Zazaca

hareket, iş

kar-išn

kun-išn

kun-iš

kerd-is

toplama

amwardišn

āmārišn

āmār

(a)mordis ‘(sayıp) toplama’

yapma

*wirāštišn

wirāyišn

wirāyišn

vırastis

dua etme

wendišn

wendišn

--

wendis ‘ötme (kuş)’

götürme

--

barišn

bariš

berdis

istek

--

xwāhišn

xwāhiš

wastis

yeme

--

xwarišn

xwariš

werdis

ölüm

--

--

--

merdis

 

Tablo 19:–is, -ış ile biten mastarlar

 

4.5             Morfolojik pasifin kalması

Eski morfolojik pasif yapım Zazaca’da aynı kalmıştır: av. vašya-, vačī- ‘söylenildi’, zz. važ-iya-. Eski morfolojik pasifin devamı Zazaca’yla beraber üç başka dilde mevcuttur: zz. -i(a)-, sangs. -i-, lur. -i- ve gur. -ia-/-iā-.[35]

Yeni Farsça ve Kurmancca eski irani dil kademesinde varolan morfolojik pasifi bırakmış ve bunun yerine yardımcı fiil kullanıyolar (Selcan G, 57).

 

Avestçe

Zazaca

 

vašya-, vačī-

važ-iya-

söylenildi, denildi

xvairyeite

wer-i-n-o

yeniliyor

ǰanyā̊nti

(bı-)cın-iy-o

onlar dövülsünler

dayāţ

(bı-)d-iy-o

verilsin

 

Tablo 20: Avestçe ve Zazaca’da pasif yapım

                                                                                                      

5.                Dillerde ortak ve ayrı yanlar

Bilindiği gibi bir dilfamilyasındaki dillerde fonolojik, morfolojik ve leksikolojik düzeylerde hem ortak, hem de ayrı özellikler mevcuttur. Dillerin birbirine dilakrabalığı bakımından olan yakınlık veya uzaklık derecesi sadece ortaklıklarla değil, ayrılıklarla da belirlenir.

Beş batı-irani dilin ilgisini değerlendirmek için Tablo 21 de onaltı kelime kaydedilmiştir. Buradaki birinci soru Partça ile Zazaca arasında ne gibi bir dilakrabalığı ilgisinin varolduğudur. Aynı manalı kelimeler sesleri bakımından birbiriyle mukayese edilirse, ilk oniki kelime Partça ile Zazaca’da ortaktır, aynı zamanda bunlar Orta ve Yeni Farsça ile Kurmanci’ye de zıttırlar.


 

 

Partça

Zazaca

Orta Fars.

Yeni Fars.

Kurm.

bir

ēw

yew, zu/ü

yak

yak

yek

üç

hrē

hirê

se

si

sê

dört

čafār

çar, çor

čahār

čahār

çar

otuz

hrist

hirıs

sīh

si

on

das

des

dah

dah

deh

kırk

čafārast

çewres

čehel

čehel

çıl

süt

šift

şıt, sıt

šir

šir

şir

demek

vāxtan

vatene

guftan

guftan

gotın

ağlamak

barma-

berma-

griy-

giry-

gıri-

yüksek

burz

berz

buland

buland

bılınd

ben

az

ez

man

man

ez

siyah

syāw

sia, şia

syā

siyāh

reş

bahar

xānsar

wısar

wahār

bahār

bahar

kadın

žan

ciniye

zan

zan

žın

oğul

puhr

laz

pus(ar)

pus

kur

ağız

rumb

fek

dehān

dehān

dev

 

Tablo 21: Kelimelerde ortaklık ve ayrılık

 

 

Part.

Zaza

Of./Yf.

Kurm.

Part.

--

12/4

3/13

2/14

Zaza

 

--

1/15

1/15

Of./ Yf.

 

 

--

11/5

Kurm.

 

 

 

--

Tabelle 21a:   Ortak/ayrı kelime sayısı, Tab. 21’den

                     (Toplam 16)

 

Tablo 21 de sıralanan mukayese kelimeleri, birbirleriyle olan dilakrabalığı ilgisini açıklamaya yarıyor. İki dil arasındaki uygunluk ve sapma sayılırsa, bu ilgi bir tabloda gösterilerek açık bir bakış kazanılabilir (Tab. 21a). Buradan görülüyor ki, ortak/ayrı ilgisi Partça ile Zazaca’da 12/4 tür, buna karşı Partça ile Of./Yf. da 3/13 ve Part. ile Kurm. 2/14 tür. Yani Partça ile Zazaca’da sıralanan 16 kelimeden 12 si ortak ve 4 ü ayrıdır. Ancak bu nisbeten büyük ortaklıktan, ayrılıklardan dolayı, Partça’nın Zazaca’nın bir ön kademesi olduğu sonucu çıkarılamaz.  

Ayrıca açık görülüyorki, Orta ve Yeni Farsça’nın Zazaca’dan çok Kurmancca’ya daha yakın olduğudur: Of../Yf. ile Zazaca 1/15, buna karşı Of./Yf. ile Kurm. 11/5. Yani Of./Yf. ile Zazaca karşılaştırmasında sadece bir benzerlikle beraber onbeş ayrılık mevcuttur; Of./Yf. ile Kurm. de ise buna karşı 11 ortaklık ve sadece 5 zıtlık görülüyor. Aynı şekilde burada da çok benzerlikten dolayı Orta Farsça’yı Kurmancca’nın ön kademesi olarak görmek geçersizdir, çünkü ayrılıklar da bulunmaktadır.

Bu leksikolojik karşılaştırmaya Zazaca ile Kurmancca için de devam edersek, şu sonuca varılır: sadece bir ortaklıkla beraber onbeş ayrılık mevcuttur (Tab. 21a).

 

6.                Asimilasyon politikası

Dil ve edebiyat elbette serbest bir devlette daha iyi gelişir; bir baskı sisteminde ise bunların yaratıcı gücü harapedilir, edebi eserlerin yaratılması engellenir ve bilinçli olarak bastırılır. Hükümdar ve iktidar sahiplerinin kendi dillerini diğer halklara nasıl zorla kabul ettirdiği ve yerli dilleri asimilasyonla tahribettiği tarihteki birçok misalden bilinmektedir. Sömürgeciler hüküm altındaki halklar arasında kendi dillerini yaymış ve bununla beraber yerli halkların dillerini de asimilasyonla tahribetmiştir. Bu bakımdan dil konusu özgürlük ve demokrasiyle birbirine sıkı bağlıdır. Onun için dil serbestliği Zazaların ulusal ve demokratik mücadelesinin vazgeçilmez bir hedefidir.


Sömürgeciler devlet uygulamalarında dilleri şu metotlarla tahrip eder:

o       Etnik varlığı inkâr etme

o       Demokratik temsilciliği yasaklama

o       Dil yasağı

o       Egemen dili eğitim ve öğretim sisteminde mecbur kılma

o       Egemen dili televizyon ve diğer yayın araçlarıyla yayma

o       Etnik kimliği yoketmek için dil ve tarih hakkında yalnış bilgi yayma

o       Sözde-bilimsel iddiaları geliştirme ve yayma vasıtasıyla etnik kimliği imha etme

 

6.1             Türkleştirme çabaları

Yukarıda belirtilen asimilasyon uygulamaları diğerleriyle beraber Türkiye için de geçerlidir, özellikle 1921 den günümüze kadar süren dönem için.

Asimilasyonun sözde-bilimsel iddiasından birisi Türk Tarih Tezi ve Güneş Dil Teorisi idi ve 1935 te geliştirilip 1950 ye kadar geniş çapta propaganda edilerek eğitim ve öğretim kurumlarında okutuldu. Güneş Dil Teorisinde ise tüm dünya dillerinin Türkçe’den türediği, yani Türkçe’nin dünya ana dili olduğu iddia ediliyordu.

Türkleştirme uygulamaları ile ilgili daha detaylı bilgiler, Tekin Alp’ın (M. Cohen) kitabı Türkleştirme’de (1928) vardır ve burada on buyruk (Dekalog) örnek alınarak, Türkleştirmenin bu on metotla uygulanmasını şartkoşuyor.

Günümüze kadar süren uygulamanın kısa bir özeti Zaza Dili ve Zaza Sorunu adlı makalede bulunmaktadır.

(Selcan 2010).

Avrupa standartlarına göre serbest ve demokratik bir Türkiye’de asimilasyon politikasına ve dil yasağına son vermek gerekir. Zazaları türkleştireceğine, varlığı ve dili anayasada kabul edilip saygı duyulmalıdır.

Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne girme adaylığı sebebiyle Erdoğan hükümeti, arasında dil yasaklarını da içeren birkaç kanundaki bazı yasakları kaldırdı. Bu tabii olumlu bir gelişmedir ve desteklenmelidir, fakat henüz yetersizdir. Çünkü, toplumun üçüncü büyük kesimini oluşturan, tahminen 5 milyonluk Zaza Halkı anayasada tanınırsa, ancak ozaman gerçek demokratik bir Türkiye’den bahsedilebilir.

Demokratik bir Türkiye’de bir Zazaca TV ile Zazaca Radyo kurulmalı ve Zaza Dili okullarda öğretilmelidir. Ayrıca üniversitelerde Zaza Dili ve Edebiyatı Enstitüleri kurulmalıdır. Bunlarda Zaza dilbilimcileri ile diğer uzmanların bilimsel araştırma ve öğretimde katkıda bulunması sağlanmalıdır.

 

6.2             Kürtleştirme çabaları

Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde Soran ve Kurmanc (Kırmanc) politikacıları İstanbul’da bir araya gelerek siyasi bir hareket oluşturdu. Ozaman İran Körfezi ile Ağrı Dağı arasındaki bölgeye talepte bulunarak bu bölgeyi harita üzerinde çizdiler. Bu bölgede yaşayan Zaza, Goran ve Lur halkları ‘Kürt’, dilleri sözde ‘Kürtçe’nin bir lehçesi ve yurtları da ‘Kürdistan’ diye ilan edildi.

Günümüzde irani dilbilimi sayesinde bilinmektedirki, Zazaca, Goranca ve Lurca tamamen bağımsız dillerdir. Dolayısıyla ne konuşmacıları ‘Kürt’ tür, ne de yurtları ‘Kürdistan’ dır. Geleneksel ülke adlandırması, Arab-istan, Türk-istan, Tacik-istan misalindeki gibi ‘etnik ad’-istan = ‘ülke adı’ formülüne göre takibedilirse, ozaman Zaza yurdunun doğru adı Zazaistan olmalıdır.

Kürt politikacılarının takibettiği hedefler şunlardır:

o        Kurmanc (Kırmanc) siyasi yönetimi kurma

o        Zaza’ların bölgesini işgal etme, hüküm altına alma ve kürtleştirme

o        Zaza’ların varlığını inkâr etme

o        Zaza Dili’ni lehçeye indirgeyip sözde Kürtçe’nin, yani Kırmancca’nın lehçesi diye propaganda edip uzun vadede yoketme

o        Sözde bilimsel iddialarla siyasi lehçe propagandası yapma ve Zaza kimliğini yoketme

o        Kurmancca’yı (Kırmancca’yı) resmi dil yapma, Zazaca’yı değil

Kürt yazarlarla propagandacılarının, Zaza Dili’ni Kürtçe’nin lehçesine indirgeme ile ilgili sözde-bilimsel yalnış iddialarıyla metotları şunlardır: 

o       Sesleri tahrif edeek benzer yapma

o       Tarhi dil farklarını yalnış olarak lehçe farkı diye gösterme

o       Büyük çaplı ayrılıkları görmemezlikten gelme

o       İrani dilbilimin tespitlerini hiçe sayma

Dilbilimsel prensiplere aykırı olarak ileri sürülen yalnış iddialar yazarın Grammatik der Zaza-Sprache [Zaza Dili’nın Grameri] adlı kitabında, Die Zaza-Thematik in kurdischen Quellen [Kürt kaynaklarında Zaza konusu] bölümünde ayrıntılı olarak analiz edilip doğrular ortaya konmuştur (Selcan G, s. 64-94).

Dil ile lehçenin lenguistik tanımı ve bunların siyasi istismarı şu yazılarda ayrıntılı şekilde izah edilmektedir: Zaza Milli Meselesi ile bunun gözden geçirileren genişletilen nüshası Zaza Ulusal Sorunu’unda, bölüm Zaza dili ve lehçecilik, s. 11-14 (Selcan 1994, 2004: kendi basımı, Berlin 1994, s. 20-29; http://www.zazaki.de/zazakide/ZazaUlusalSorunu2004.pdf .

1974-1996 yıllarında Avrupa’da Zaza yurtseverleriyle Kürt milliyetçileri arasında süren siyasi tartışmaların bir dökümentasyonu şu makalede mevcuttur: Lezê Serbestiya Mıletê Zazay de qıymetê zoni (Selcan 1996, Tija Sodıri, 1996, pelge 20-37; www.zazaki.de/zazakide/selcan-qiymetezoni.pdf .

2010 da Tunceli-Üniversitesinde ülkemizin tarihinde ilkolarak Zazaca seçme ders olarak öğretim programına alınınca, Kürt milliyetçileri buna karşı protesto etmişti (12.5.2010). Üniversite yönetiminin bu doğru ve cesur adımına sevinip destekliyeceğine, karşı çıktılar. Bunun üzerine Zaza Aydın ve Kurumları üniversite yönetimiyle dayanışmada bulundular ve Kürt asimilasyonculuğuna karşı çıkıp, ‘Zazaca Kürtçe değil, Zazalar Kürt değil’ başlığı altında iki basın açıklaması yayınladılar;

http://www.zazaki.de/beyanati/Zaza_Aydin_ve_Kurumlarinin_Basin_Aciklamasi_1.pdf

http://www.zazaki.de/beyanati/Zaza_Aydin_ve_Kurumlarinin_Basin_Aciklamasi_2.pdf

Asimilasyon konusu hakkında son olarak şunu belirtmek gerekir:

Komşu bir halkı altetme dürtüsü, etnik varlığını inkâr etme, dilini önemsiz bir lehçeye indirgeyip tahribetme, sadece insanı aşağılamakla kalmayıp, insanlık düşmanı bir baskı ve imha ideolojisidir ve mahkum edilmelidir.

Burada özellikle katmerli bir şekilde yürütülen Zaza düşmanlığı mahkum edilmelidir.

 

7.      Zazaların demokratik hakları

Zaza Aydın ve Kurumları haklarını almak için çaba gösteriyorlar ve öncelikle acil ihtiyaç duyulan ve Zazaca yayın yapan bir televizyon kanalının açılmasını talep ediyorlar.

Bununla beraber Kürtlerin kendine maletmesini, adına konuşmasını ve lehçe propagandasını redediyorlar:

http://www.semaverdergisi.com/lardan-TRTye-kanal-talebi-1992.html .

Zaza Aydın ve Kurumlarının Zaza Dili’nde yayın yapma müracaatının TRT tarafından rededilmesi büyük bir hataydı ve bunun tekrar düşünülerek düzeltilmesi gerekir.

Zaza Aydın ve Kurumları ayrıca ‘Zazalara demokratik haklar istiyoruz’ başlığı altında bir imza kampanyası yürütüldü ve ekim 2009 da başbakanlığa verildi: http://www.solhan.net/imza/ .

Diğer bir imza kampanyası ise ‘Zazalara demokratik haklar’ adı altında yürütülerek Zazalar için bir radyo ve televizyon kurulması ve Zazaca’nın anadil eğitiminde kabul edilmesi talep edilmiştir:  http://www.zazaki.de/turkce/acilimazazabasinaciklamasi.htm .

Katmerli bir tehlikede olan Zaza Dili en başta sahipleri tarafından konuşulmalı, yazılmalı, korunup aile içinde çocuklara öğretilmelidir. Fakat bununla beraber, politika, bilim ve sanat ile kültür çevresindeki sorumluluk sahibi, cesur ve dürüst şahsiyetlerin de desteğine ihtiyacı vardır.

Başta Zaza kökenli parlamenterlerin, hangi partide ve hangi yöreden olursa olsun, sorumluluk duyarak görevini yerine getirmesi ve bu konuda çaba sarfetmesi gerekir.

Zazalara karşı yapılan haksızlığı gidermek ve demokratik haklarını vermek devletin ve hükümetin görevidir.

 

 

 


 

Eski İrani

Orta İrani

Yeni İrani

 

 

Avestçe

--

 

 

 

(Medce)

--

 

 

 

(İskitce)

--

 

 

 

Eski Farça

Orta Farsça

1. Yeni Farsça

 

 

--

Soghdca

2. Yaghnobca

 

 

--

Partça

 --

 

 

--

Harezmce

 --

 

 

--

Sakça

 --

 

 

--

Baktrca

 --

 

 

--

(Alanca)

 --

 

 

--

(Sarmatca)

 --

 

 

 

 

 3. Zazaca

 4. Gilakca

 5. Tātca

 6. Tālešca

 7. Harzanca

 8. Māzandarānca

 9. Āzarca

10 Sangesarca

11. Semnānca

12. Guranca

13. Lurca

 

14. Sivendce

15. Vafsça

16. Lārestānca

17. Kumzārca

18. Baškardca

19. Paştoca

20. Osetçe

21. Kurmancca

22. Soranca

23. Baloçça

24. Muncca

25. Yidghaca

26. Ormurca

27. Paračca

28. Yazghulamca

29. Šughnca (Sariqōlca)

30. Iškašmca-Sangličce

31. Zēbākca

32. Waxca

33. Baxtiyarca

34. Kumzarca

 

 

Tablo 1: İrani diller familyası

 

 

  rüzgâr

yirmi

kar

kurt

ot

şmz.göv    

  görmek

Avestçe

vâta-  m

visaiti

vafra- m

vèhrka- m

vâstra-

vaēn-

 

 

 

 

 

 

 

Zazaca

va  m

vist

voóe  f

verg  m

vas  m

  vin-/vên-

Mâzandarânca

vo(t)

--

varf

verk

--

  vîn-

Gilakca-Lh/Mò/Fr

--

varf

verg

vâš

 (din-)

Tâlešce

vist

vâr

varg

vâš

  vin-

Harzanca

vör

vist

vohor

vorg

(olâf)

  vin-

Guranca

wis

wärwä

wärg

giyâû

  win-

Sangesarca

ve

vist

varf

varg

vawš

  vin-

Semnânca

va

vist

vara

verg

vâš

  -in-

Yeni Farsça

bâd

bist

barf

gorg

giyâh

  bin-

Kurmancca

ba

bist

berf

gur

geya

  bin-

Soranca

ba

bist

befr

gurg

gîâ

  bin-

Yaghnobca

vât

(naxnä)

vafir

urk

waiš

  vin-

Paštoca

wišt

wâwra

(lêva)

wâšßè

  wîn-

Šughnca

ßûj)

(DèDîs)

(æèniJ)

wûrJ

wâšß

  wîn-

Paraçça

ßâ

ßušt

ßarp

ßurß

gihâî

 (tul-)

Balûççe

gwât

gist

bavr

gwark

gyab

  gind-

 

Tablo 3: Eski baş v nin gelişimi (1)


 

 

 

AiW.

Avestçe

Zazaca

Sanges.

Gûrânca

Semnanca

Kurmancca

Yeni Fars.

 

 

v- [w, u]

v-

v-

v-, w-

v-

b-

b-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

yaprak

1367

varèka-  m

velg m

valg

(galâ)

valg

belk

barg

ses

1332/5

vak-, of.vâng

veng  m

vung

(dang)

--

bang,deng

bâng

dul

1443

viDavâ-  f

viae  f

--

--

--

bije

biva

hatır(lama)

1454

vîra-

viri

vir

wir

--

bir

(vir)

yağmak

1410

vâr-

voó-a-ene

vawr-  şmd.z.göv

vârân

--

bar-in

bâr-idan

ön, karşı

1365

varah-

ver

--

vär

verröjka

ber

bar

ğüt

1314

va#tay- f.

(viale  f)

--

vie(dara)

bi

bid

elemek  dgz.göv

1312/3

va#k-

vit ro

vita

--

--

bít

bixt

elemek  şmz.göv

1312/3

va#òa-

viz-en-  ro

viæ-

viò-

--

bêz-

biz-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

kuzu

--

of. varak

vorek  m

vara

värâlä

vorä

berx(ík)

barra

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

v-

v-

 

v-

b-

g-

koç

1381

varšnay-  m

vosn  m

(nar)

(barân)

--

beran

gošn

koşmak şmz.göv

1386

vaz-

voz-en-

voz-

--

--

bez-

guriz-

--

ef. *vrßsna-5

vêsan

vaššun

(âwrâ)

vašun

bírçi

gorosne

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

v-

v-

w-

v-

g-

g-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

çiçek, gül

1370

vareDâ-  f.

vil(ík)e  f

(gol)

wíli

vala  f

gul

gol

böbrek

1420

vèrèDka-  m.

velík  m

vakku

wílk

--

gurçík

gorda

değiştirmek

1360/2

var-7

vuó-na-ene

--

(guóiyâ)

--

gor-in

gerawidan

demek şmz.göv

1330

*vač-

vaz-  Konj.St.

vawæ- şmd.z.göv

wâò-

(bât-)

bêæ-

(guy-)

demek dgz.göv

1330

vak-

vake, va(t)-

vaw-  

wât-, vat-

(bât-)

(got-)

(goft-)

 

Tablo 4: Eski baş v nin gelişimi (2)


 

 

şmz.göv,  dgz.göv

 

 

 

yemek

istemek

okumak

uyku

bacı

Avestçe

xvar-

vas-

xvan-

xvafna- m

xvhar- f

Zazaca

 we(r)-, werd

waz-, wast

wan-, wend

 hewn  m

wae

Gûrânca

 wär-, wärd

wâz-, wâst

wân-, wând

 wärm

wâli

Sivendce

 wär-1, fârd

--

--

 farm

(dädî)

Balûççe

 war-, warta

(lotßag)

wân-, wânta

 wâw

gwâhar

Tâlešce

 har-, hard

--, xâst

xun-, xund

 xâv

xoar

Harzanca

 han-, horcâ

höz-, höšcâ

hun-, huncâ

 hun

höv

Lurca-Giô

 har-, hard

hâr-, hâst

hôn-, hônî

(xôw)

--

Yeni Farsça

 xor-, xord

xâh-, xâst

xon-, xând

 xâb

xâhar

Paraçça

 xâr-

xâi-

xân-

 xôm

xi

Paštoca

 xor-, xwarßèl

ßwâr-, ßßtèl

(lwal-, lwastèl)

 xûb

xor

Šughnca

 xâ-, furd

--

--, xôyd

 xa\uD

(yax)

Yaghnobca

 xwar-, xôrt

xoh-

(æoy-)

 xumn

xuor

Osetçe

 xvär-, xvard

fänd-, fandt

xon-, xund

 (fißnäy)

xvärä

Sangesarca

 xuor-, xorta

aws-, awsiya

xun-, xuonda

 xow

xawr

Kurmancca

 xw-, xwar

xwaz-, xwast

xwin-, xwend

 xew

xwiìk

Soranca

 xw-, xward

èwe(t)-, wist

xwen-, xwend

 xew

xoìk

 

1 Sivendce şmz.tk.1.:  mi vir miJikî ‘ich springe’, mi mûärî ‘ich esse’, Mann/Hadank, 1926, 228.

 

Tablo 5: eir. *xu̯- nin gelişimi

 

AiW.

Avestçe

Zazaca

Sangesarca

Gûrânca

Yeni Fa.

Paštoca

Kurm.

Soranca

 

 

m

m

m

m

m

m

v

w

göz

 583

òašman- 

çísm, çím

òašm  

òäm

òešm 

(stèrga)

çav   

çâw  

ad

1062

nâman- 

name

noum  

nâm

nâm    

num

nav      

nâw  

yarım

1036

na#ma-  

nêm   

nim     

nîm

nim 

nim

niv      

niw  

damat

1689

zâmâtar-

zama   

zoume 

zâmâ

dâmâd

zûm

zava     

zâwâ 

kış

1699

zyam-1

zímíston

zemestun

zimsân

zemestân

zimai

zívístan 

wstân

kuyruk

 749

duma-

dím   

dom  

dim

dom 

lèm

duv(du) 

du (<duw)

misafir

--

of. mehmân

meyman

memoun

memân

mehmân

melma

mivan 

miwân

tohum

 623

taoxman-

toxím

tum

tom

toxm

toma

tov

tow

badem

 

(of. wādām)

vame  f

--

vahâmi

(bâdâm)

--

behiv

bââm2

yaz

1809

hámina-

amnon3

(toveston)

hâmín

(tâbestân)

(worßai)

havin  

hâwin

tuzak

 736

dâman-

dame  

--    

dâm

dâm 

lûma

dav    

dâw4 

adım

 522

gâman-

game  

--

(hängâm)

gâm  

(yûn)

gav    

gâw  

ölçmek PPt.

1165/82

*paiti-mâ-

pêmít 

--      

pemây Inf

peymûd

pyamèl Inf

piva     

pêw

kaçmak

1125

fra-man-

remaene

rum-   

--

ramidan

(paredèl)

revin  

rawinawa

gümüş

--

of. sēm, asēm5

ìêm   

sim     

(ziw)

sim   

(spîn zar)

ziv     

ziw  

akşam yemeği

 533

xšâfnîm-6

sami   

šoum   

šâm

šâm   

šûma

šiv   

šêw 

 

1

phl. zam, zamastân, MacKenzie, Pahl. Dict., 97-98; zimistân, Junker, Frahan. i Pahl., 25.

2

E. B. Soane, Elementary Kurmandji Grammar, 1919, 88.

3

yazgh. hamaNg ‘Sommer’, H. Sköld, Mater. z. d. iran. Pamirsprachen, Lund 1936, 134.

4

K. Kurdoev, Kurdsko-Russkij Slovar’, Moskva 1960, 183.

5

D. N. McKenzie, A Consist Pahlawi Dictionary, London 1971, 12, 74.

6

Hübschmann, Pers. St., 132, Ys. 62.7: xšâfnîm- 'Abendessen', 'Nachtmahl' (Wolff, 87).

 

Tablo 6: eir. *-m- nin gelişimi


 

 

 

 

 

AiW.

  Avestçe

  Zazaca   

Sanges.

Baluòi

  Yeni Fa.

  Soranca

  Kurm.

Paštoca

 

 

  rt

   rd

 rd/rt

 rd/rt

    rd

    rd

   r

   rß

soğuk

1566

sarèta- 

 serd  

sard

sard

  sard

  sard

sar

sorß

sarı

1681

zairita- 

 zerd    

zard

zard

  zard 

  zerd   

zer   

æerß

köprü

 892

pèrètav-  

 pírd   

(pul)

(pol)

  (pol)

  pírd   

pír   

(pul)

bıçak

 454

karèta-    

 kardi  f

kawrt

(karò)

  kârd

  kêrd   

kêr   

òârßa

koca

114

martiya-    

 mêrde

--

mard

  mard

  mêrd

mêr   

merße

insan

1148

marètan-   

mordem

martoun

(sarß)

mardom

  merdum   

mírov 

(sarßai)

un   

--

ef.*ârta-1

 ardi  pl.

awrt

arßt

  ârd   

  ard 

ar 

orßè

götürmek

dgz göv.

 933 

*bartanaiy

bèrèta-

 berdene  

 berd

--

bart

barag

burt

  bordan

  bord

  bírdín 

  bírd

bírín 

bír

wrßèl

wrßèl

getirmek

dgz göv.

--

phl. âwurtan

*â.barta-

 ardene

 ard

--

awrt

ârag

âvurt

âwardan

  âward

ha-wurdín2

--

anin

ani

--

--

yapmak

dgz göv.

 502

ef. čartanaiy

ef. karta-

 kèrèta-

 

 kerdene  

 kerd

--

kart

kanag

kurt

 

  kardan

  kard

  kírdín 

  kírd

kírín 

kír

krßèl

krßèl

ölmek

dgz göv.

1173

*martanaiy

mèrèta-

merdene

  merd

--

mart

mirag

murt

mordan

  mord

  mírdín

  mírd

mírín

mír

mrßèl

mrßèl

yemek

dgz göv.

1868

*ıarətanaiy

ıarèta-

werdene 

  werd

--

xort

varag

vârt

  xordan

  xord

xwardín

  xward

xwarín

  xwar

xwarßèl

xwarßèl

 

 

1            of. ārt ‘Mehl’, Heinrich F. J. Junker, Farhangi Pahlavik, Leipzig 1955, 27.

2             So in Wârmâwaî, McK KDS, 228; krş. sul. hênân ‘herbringen’.

 

 

Tablo 8: eir. *-rt- in gelişimi

 

 

 

 


 

 

 

 

   kadın

şmd.z.göv

yaşamak

şmd.z.göv

vurmak

şmd.z.göv

müzik çalmak

 

 aşağı

Avestçe

ǰanay-

ǰuya-

ǰan-

*ǰan-

--

Orta Farsça

zan

zīw-

zan-

*zan-, zad Prt

azēr

Partça

žan

žīw-

žan-

*žan-

--

Zazaca

cêniye

cüa-

(dan-  pıro)

cın-, cınıtene Prt.

cêr

Tālešçe

žen, (yan)

žie  Inf.

 žan-

 --

ir

Harzanca

(yan)

(xoši korde)

(yan-, yare)

 --

(yare)

Sangesarca

žan 

 --

 žan-

 --

žir

Gilakca-Lang.-Māč.

--

 --

 zan-

 --

ǰir

Semnānca

ǰeníya

 --

 --

 --

žir

Māzandarānca-Sāri1

zena

 --

 --

 zan-

--

Guranca

žänī

 žiā-, žiwāy

 žan-, žanāy žan(d)ın

 --

čīr

Kurmancca

žın

 žı-, žıyın

 žan-, žantın

(lê-xıstın)

žir

Yeni Farsça

zan

 ziy-, zistan

 zan-, zadan

zan-, zadan

zēr

Soranca

žın

 ži-, žiān

 --

(lê-dan)

žêr

Parači

(zaīf)

 ǰanö

 ǰan-

 --

zēr

Paštoca

ǰinaī, ǰən ǰi200,,naî

 žw-

(wah-)

 --

(lar)

Šughnca

ǰin, žênik

 žwāk

 zīn-

 --

(bun)

Balūči

ǰan(ig)

 ǰiag

 ǰan-

 --

čêr

Yaghnobca

(inč)

 žu-

(deh-)

 --

(nuče)

 

1 H. Ahmadi: vê flut zan-d-e ‘er spielt Flöte’.

 

Tablo 10: eir. *ǰ  nin gelişimi


 

 

 

 

 

 

mast., şiz.göv    

 

 

 

 eşek

çeşme

satın almak

gülmek

kaşınmak

Avestçe

xara-

xánya-

ef.*xritanaiy1

of. xrîdan

of. xandîdan

 

Zazaca

 her

hêni

herinaene

heri-n-en-

huyaene

huyi-n-

huriyaene

huri-n-

Tâlešce-AM

 ha

huni

--

--

--

Harzanca

 har

(òošmâ)

(astare)

(siriste)

(tore)

Gûrânca

 her

hâne

(asây)

xuây

wuriây

Paraçça

 khö“r

(òišma)

gurî-

khan-

khâ-

Paštoca

 xar

(òîna)

(pîrawdèl)

xandèl

(skoyèl)

Yaghnobca

 xar

(òox)

xirin-

xant-

kirr-

Tâlešce-M

 xar

xuni

xariye

xande

xârande

Sangesarca

 xar

(òašm)

--

xuy-

--

Yeni Farsça

 xar

xâni

xaridan

xandidan

xâridan

Balûççe

 kar

kânî

girag

kandag

kârag

Kurmancca

 ker

kani

kírin

kenin

xurin

Soranca

 ker

kani

krîn

kenin

xurin

 

1  H. Hübschmann, Pers. Stud., S. 55-56.

 

Tablo 13: eir. *x- nin gelişimi

 


 

Orta Farsça

Partça 

Zazaca

Anāhīd

ʾnḥt

ʾnḥtyH

Anahide

Anōšak

ʾnwšky

ʾnwškyH

Anoşake

Staxryād

stḥlyʾt

ʾstḥrdʾtyH

Staxryade

Sāsān

(ssn)

s[s]nH

Sasane

Dēnak

dynky

dynkyH

Dēnake

Rōdak

lwtky

rwtkyH

Rodake

Bōzan

--

bwznyH

Bozane

Humāy

--

ḥ[wmy]tH

Humaye

 

Tablo 16: Partça’da dişil takı

 

 

Avestçe

Zazaca

 

m

f

m

f

eşek e, eşek d

xar-

xarā-

her

here

kurt e, kurt d

vəhrka-

vəhrkā-

verg

(dele)verge

kız1

 

kainkā-

 

kêneke

kız2

 

kainyā-

 

kêna 

dul

 

viδavā-

 

viae

tuluk

 

ef. maškā-

 

meske

çimen

 

marəγā-

 

merge

sütun, direk

 

stunā-

 

ostıne

gece

 

xšapā-

 

sewe

 

Tablo 17: Avestçe ve Zazaca’da dişil takı

 

 


 

Eski İranca

*u̯-

*-m-

*-r-

*-rt-

*-rz-

*ǰ-

*-nt-

*-zd-/-žd-

*xu̯-

*x-

*-au̯-

*š-

*xš-

Avestçe

v-

 -m-

 -r-

 -rt-

 

ǰ-

 -nt-

 -zd-

xv-

x-

–ao-

 

 

Eski Farsça

v-

 -m-

 -r-

 -rt-

 

ǰ-

 -nt-

 -zd-

hv-

x-

–au-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Zazaca

v-

 -m-

 -r-

 -rd-

 

c- [dʒ-]

 -nd-

 -zd-

w-

h-

-o-

ş

ş

Semnanca

v-

 -m-

 

 

 

ǰ-

 

 

 

 

 

 

 

Sangesarca

 

 -m-

 

 

 

ž-

 

 

 

x-

 

 

 

Gûrânca

v-

 -m-

 

 -rd-

 

ž-

 

 

w-

h-

 

 

 

Tâtca

v-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Tâlešce

v-

 

 

 

 

ž-

 

 

h-, x-

h-, x-

 

 

 

Sâlca

v-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Gilakî (LâhiJânî)

v-

 

 

 

 

ǰ-, z-

 

 

 

 

 

 

 

Harzanî

v-

 

 

 

 

 

 

 

h-

h-

 

 

 

Mâzandarânca

v-

 

 

 -rd-

 

z-

 

 

 

 

 

 

 

Harzanca

v-

 

 

 

 

 

 

 

h-

 

 

 

 

Sangesarca

v-

 

 

 -rt-, -rd-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sivendce

 

 

 

 

 

 

 

 

w-, f-

 

 

 

 

Yeni Farsça

b-, g-

 -m-